ในอดีตชุมชนรุ่งมณีประสบปัญหาการถูกไล่รื้อที่ดินและอยู่อาศัยอย่างไม่เป็นทางการ แต่จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อชาวบ้านรวมตัวกันจัดตั้งสหกรณ์เคหสถานรุ่งมณีพัฒนา จำกัด เพื่อสร้างอำนาจต่อรองและดำเนินการเช่าที่ดินจากสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์อย่างถูกต้องในระยะยาว การเปลี่ยนแปลงนี้คือการให้ “สิทธิและศักดิ์ศรี” ในการเป็นพลเมืองเมืองอย่างเต็มตัว
ย่านรามคำแหง 39 (ซอยเทพลีลา) เคยเป็นภาพสะท้อนของปัญหาที่อยู่อาศัยในเมืองใหญ่ ชุมชนรุ่งมณีพัฒนาเริ่มต้นจากการเป็นกลุ่มคนตัวเล็กๆ ที่อาศัยอยู่ในที่ดินของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ในลักษณะชุมชนแออัด ไร้ซึ่งความมั่นคงและสวัสดิการพื้นฐาน ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา พวกเขาต้องเผชิญกับการถูกไล่รื้อและความไม่แน่นอนของชีวิต แต่แทนที่จะยอมจำนนต่อโชคชะตา ชาวชุมชนรุ่งมณีได้ตัดสินใจเปลี่ยน “วิกฤต” ให้เป็นโอกาส โดยการรวมตัวกันภายใต้แนวคิด “บ้านมั่นคง” ของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. จนกลายเป็นชุมชนที่บริหารจัดการตนเองได้ในปัจจุบัน
โครงการ บ้านมั่นคงชุมชนรุ่งมณีพัฒนา (รามคำแหง 39)เป็นหนึ่งในโครงการต้นแบบที่ประสบความสำเร็จของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. เปลี่ยนจากชุมชนแออัดที่เคยถูกไล่รื้อให้กลายเป็นชุมชนที่เข้มแข็งและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอย่างรอบด้าน
ผู้บุกรุกสู่หุ้นส่วนเมือง
หัวใจสำคัญของการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่รุ่งมณีพัฒนาคือการแก้ปัญหาความมั่นคงในสิทธิที่อยู่อาศัย ซึ่งเป็นรากฐานของทุกอย่าง การจัดตั้งสหกรณ์ สมาชิกได้ร่วมกันจดทะเบียนเป็น “สหกรณ์เคหสถานรุ่งมณีพัฒนา จำกัด” เพื่อสร้างนิติบุคคลในการทำสัญญาเช่าที่ดินระยะยาว 30 ปี กับสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ เปลี่ยนสถานะจาก “ผู้บุกรุก” สู่ “ผู้เช่าที่ถูกต้องตามกฎหมาย”
การออกแบบโดยผู้อยู่อาศัย กระบวนการก่อสร้างบ้านของชุมชนรุ่งมณีพัฒนา คือการที่ชาวบ้านทำงานร่วมกับสถาปนิกชุมชน เพื่อวางผังโครงการ จัดสรรพื้นที่ส่วนกลาง และเลือกรูปแบบบ้านที่ตรงกับงบประมาณและวิถีชีวิตจริง บ้านแต่ละหลังจึงมีความหลากหลายแต่กลมกลืน และที่สำคัญคือ “เจ้าของบ้านคือผู้ออกแบบเอง”
โดยชาวบ้านมีส่วนร่วมในการออกแบบบ้านที่มีมาตรฐาน เปลี่ยนจากบ้านไม้แออัดเป็นบ้านแถวและบ้านแฝดที่มีโครงสร้างแข็งแรง สาธารณูปโภคครบครัน มีการวางระบบระบายน้ำเพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วมขัง ถนนในชุมชนกว้างขวางขึ้น และมีพื้นที่ส่วนกลางสำหรับทำกิจกรรมร่วมกัน สิ่งแวดล้อมที่ดี ชุมชนมีการจัดการขยะและรักษาสภาพแวดล้อมให้น่าอยู่ ไม่เป็นแหล่งเสื่อมโทรมเหมือนในอดีต
พลังแห่งการออมทรัพย์
ชุมชนรุ่งมณีพัฒนา ทำให้เห็นว่าความยากจนไม่ใช่อุปสรรคของการมีวินัยทางการเงิน หากมีระบบการจัดการที่ดีกลุ่มออมทรัพย์ สมาชิกทุกคนต้องเข้าสู่ระบบการออมทรัพย์รายวัน/รายเดือน เงินออมเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงทุนสำหรับการกู้ยืมสร้างบ้าน แต่คือ “สายใยความเชื่อมั่น” ที่ผูกโยงสมาชิกไว้ด้วยกัน การบริหารหนี้อย่างเป็นระบบสหกรณ์ทำหน้าที่บริหารจัดการเงินกู้จาก พอช. แทนสมาชิก ทำให้ดอกเบี้ยต่ำและมีระยะเวลาผ่อนชำระที่ยืดหยุ่น สอดคล้องกับรายได้ที่ไม่แน่นอนของคนจนเมือง การส่งเสริมอาชีพในย่าน ด้วยทำเลที่ตั้งกลางเมือง ชุมชนได้ส่งเสริมให้สมาชิกเปิดกิจการรายย่อย เช่น ร้านอาหาร บริการซักรีด และงานฝีมือ ซึ่งช่วยกระจายรายได้หมุนเวียนภายในย่านรามคำแหง 39
ความเข้มแข็งด้านเศรษฐกิจและสวัสดิการ
นอกจากการสร้างบ้านแล้ว ชุมชนยังเน้นการสร้างความมั่งคั่งจากภายใน ไม่ว่าจะเป็น ระบบการออมทรัพย์ สมาชิกมีการออมเงินร่วมกันอย่างต่อเนื่อง เพื่อใช้เป็นทุนหมุนเวียนและสำรองในการชำระค่าที่ดินและตัวบ้านกองทุนสวัสดิการชุมชน มีการจัดตั้งกองทุนเพื่อดูแลสมาชิกในยามวิกฤต เช่น สวัสดิการยามเจ็บป่วย ทุนการศึกษาเด็ก และกองทุนฌาปนกิจ ซึ่งช่วยลดความเหลื่อมล้ำและสร้างตาข่ายรองรับทางสังคมที่แข็งแกร่ง การส่งเสริมอาชีพ ด้วยทำเลที่ตั้งย่านรามคำแหง 39 ที่มีความเจริญ ชุมชนได้ต่อยอดการสร้างรายได้ผ่านการค้าขายและงานบริการในพื้นที่ ทำให้สมาชิกมีรายได้ที่มั่นคง
คุณภาพชีวิตวัดกันที่ความอุ่นใจ เมื่อล้มป่วยหรือประสบปัญหา กองทุนสวัสดิการวันละบาท ชุมชนได้จัดตั้งกองทุนสวัสดิการที่ดูแลสมาชิกตั้งแต่เกิดจนตาย ตั้งแต่เงินรับขวัญบุตร ทุนการศึกษาเด็ก การเยี่ยมไข้สมาชิกที่เจ็บป่วย ไปจนถึงการจัดงานฌาปนกิจที่สมเกียรติ การดูแลผู้สูงอายุและกลุ่มเปราะบาง มีการสร้างเครือข่ายอาสาสมัครในชุมชนคอยสอดส่องดูแลผู้สูงอายุที่อยู่บ้านเพียงลำพังตอนกลางวัน ทำให้เกิดความรู้สึกปลอดภัยและลดปัญหาความโดดเดี่ยวในสังคมเมือง
การพัฒนาแบบ City-Wide
รุ่งมณีพัฒนาทำหน้าที่เป็น “พี่เลี้ยง” ในกระบวนการพัฒนาแบบ City-Wide โดยเชื่อมโยงกับชุมชนอื่นๆ ในเขตวังทองหลาง เพื่อแบ่งปันบทเรียนการแก้ปัญหาที่ดินและการก่อสร้าง ทำให้เกิดการยกระดับคุณภาพชีวิตของคนจนเมืองทั้งย่าน ไม่ใช่แค่จุดใดจุดหนึ่ง
รุ่งมณีพัฒนาไม่ได้เติบโตเพียงลำพัง แต่คือส่วนหนึ่งของโครงข่าย City-Wide Upgrade (การพัฒนาทั้งเมือง)ระบบสาธารณูปโภคต้นแบบ ชุมชนมีการวางระบบระบายน้ำเพื่อป้องกันน้ำท่วมขัง ถนนคอนกรีตที่สะอาดตา และระบบไฟฟ้าประปาที่ได้มาตรฐานสากล พื้นที่สีเขียวและการจัดการขยะ สมาชิกได้ร่วมกันพัฒนาพื้นที่ว่างให้เป็นสวนผักชุมชนและที่พักผ่อนหย่อนใจ มีระบบจัดการขยะแยกประเภทเพื่อนำรายได้กลับเข้าสู่กองทุนสิ่งแวดล้อม การเป็นพี่เลี้ยงชุมชนอื่น ความสำเร็จของที่นี่ถูกขยายผลไปยังชุมชนเพื่อนบ้านในเขตวังทองหลาง ทำให้เกิดการยกระดับที่อยู่อาศัยทั้งย่าน เป็นการสร้าง “เมืองที่คนทุกคนมีที่ยืน”
“สิทธิในที่อยู่อาศัยคือจุดเริ่มต้นของความเป็นมนุษย์” เมื่อผู้คนมีความมั่นคงในที่พักอาศัย พลังในการสร้างสรรค์เศรษฐกิจ การดูแลสังคม และการรักษาสิ่งแวดล้อมจะตามมาเองโดยอัตโนมัติ ชุมชนแห่งนี้จึงไม่ใช่แค่หมู่บ้านจัดสรรสำหรับคนรายได้น้อย แต่คือ “นวัตกรรมทางสังคม” ที่ทุกคนต้องศึกษาว่า การพัฒนาเมืองที่แท้จริงต้องเริ่มจากการสร้างความเข้มแข็งที่ฐานรากด้วยมือของชุมชน
การสร้างสุขภาวะที่ดีผ่านกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพ
ชุมชนรุ่งมณีพัฒนาไม่เพียงแต่เน้นเรื่องที่อยู่อาศัย แต่ยังให้ความสำคัญกับ “สุขภาพเชิงรุก” เพื่อให้สมาชิกมีร่างกายที่แข็งแรงและจิตใจที่แจ่มใส ได้แก่
แปลงปลูกผักปลอดสารพิษ ชุมชนได้เปลี่ยนพื้นที่ว่างจากการจัดระเบียบที่ดินใหม่ให้กลายเป็นสวนผักคนเมือง สมาชิกได้เรียนรู้การปลูกผักไว้บริโภคเองเพื่อ ลดรายจ่าย และมั่นใจได้ว่า ปลอดภัยจากสารเคมี กิจกรรมนี้ยังเป็นพื้นที่ทางสังคมให้คนในชุมชนได้มาพบปะพูดคุยและแบ่งปันผลผลิตกัน
กิจกรรมแอโรบิคแดนซ์ของผู้สูงอายุ เพื่อตอบโจทย์สังคมสูงวัย ชุมชนได้จัดกิจกรรมออกกำลังกายด้วยการเต้นแอโรบิคเป็นประจำ กิจกรรมนี้ช่วยให้ผู้สูงอายุได้เคลื่อนไหวร่างกายอย่างเหมาะสม ลดความเสี่ยงโรคไม่ติดต่อ (NCDs) และที่สำคัญที่สุดคือช่วย ลดภาวะซึมเศร้า โดยการสร้างความสนุกสนานและมิตรภาพในกลุ่มวัยเดียวกัน
เครือข่ายความร่วมมือและการจัดการวิกฤต (BKK Food Bank)
ชุมชนรุ่งมณีพัฒนาได้ยกระดับการทำงานร่วมกับหน่วยงานภายนอกอย่างเป็นระบบ เพื่อสร้างข่ายใยความปลอดภัย ให้กับคนในย่าน ราม 39 คือ
โครงการ BKK Food Bank วังทองหลาง ทำงานร่วมกับสำนักงานเขต, มูลนิธิ SOS, และภาคประชาชน ในการบริหารจัดการ “อาหารส่วนเกิน” (Surplus Food) จากห้างร้านและผู้บริจาค เพื่อส่งต่อให้ถึงมือผู้ที่ได้รับผลกระทบทางเศรษฐกิจหรือกลุ่มเปราะบางในชุมชนอย่างทั่วถึง
การขยายผลความมั่นคงทางอาหาร ไม่เพียงแต่ในรุ่งมณีพัฒนาเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงไปยังชุมชนเครือข่าย เช่น ชุมชนน้อมเกล้า และ ชุมชนคลองพลับพลา ในการส่งเสริมการปลูกผักสวนครัวและเลี้ยงปลา เพื่อให้คนจนเมืองสามารถพึ่งพาตนเองด้านอาหารได้อย่างยั่งยืน
ครัวกลางและการจัดการวิกฤต ในช่วงที่เกิดวิกฤตเศรษฐกิจหรือภัยพิบัติ ชุมชนมีความพร้อมในการจัดตั้ง “ครัวกลาง” เพื่อประกอบอาหารแจกจ่าย รวมถึงการแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์เพื่อให้สมาชิกนำไปเพาะปลูกต่อ เป็นการแก้ปัญหาทั้งเฉพาะหน้าและสร้างรากฐานในระยะยาว
รายละเอียดข้อมูลชุมชน
ชุมชนรุ่งมณีพัฒนา จัดตั้งเป็นสหกรณ์เคหสถานบ้านมั่นคงชุมชนรุ่งมณีพัฒนา จำกัด เมื่อ 14 ก.ค. 2562 มีสมาชิกสหกรณ์จำนวน 412 ครัวเรือน แบ่งเป็น ผู้เข้าร่วมโครงการบ้านมั่นคงจำนวน 271 ราย ผู้มีสัญญาเช่าตรงกับสำนักงานทรัพย์สินฯ จำนวน 141 ราย สมาชิกส่วนใหญ่มีอาชีพรับจ้าง รับซื้อของเก่า และค้าขาย แนวทางการพัฒนาที่อยู่อาศัยสำหรับสมาชิกที่ไม่มีสัญญาเช่า 271 หลังคาเรือน คือ การปรับปรุงบางส่วน (UPGRADING) และรื้อสร้างใหม่ ในที่ดินเดิม (RECONSTRUCTION) โดยแบ่งการพัฒนาเป็น 3 เฟส เฟสที่ 1 และเฟสที่ 2 จำนวน 171 หลัง ได้มีการเข้าอยู่อาศัยแล้ว เฟสที่ 3 จำนวน 100 หลัง
ได้รับอนุมัติสินเชื่อเพื่อปลูกสร้างบ้าน 3 ครั้ง แบ่งเป็น ครั้งที่ 1 50 ครัวเรือน 8,842,499 บาท งบอุดหนุนเพื่อที่อยู่อาศัย 1,000,000 บาท ครั้งที่ 2 107 ครัวเรือน 21,800,000 บาท งบอุดหนุนเพื่อที่อยู่อาศัย 2,140,000 บาท ครั้งที่ 3 100 ครัวเรือน เป็นเงิน 36,000,000 บาท งบอุดหนุนเพื่อที่อยู่อาศัย 2,000,000 บาท รวมทั้งสิ้นได้รับงบ สินเชื่อเพื่อปลูกสร้างบ้านรวม 66,642,499 และงบอุดหนุนเพื่อที่อยู่อาศัย รวม 5,140,000 บาท และงบสาธารณูปโภครวม 10,981,200 บาท ปัจจุบันได้สร้างที่อยู่อาศัยเฟสที่ 1 และเฟสที่ 2 แล้วจำนวน 171 หลัง สร้างบ้านแล้วเสร็จได้มีการเข้าอยู่อาศัยแล้ว ปัจจุบันอยู่ระหว่างการก่อสร้างบ้านเฟสที่ 3 จำนวน 100 หลังคาเรือนรูปแบบ แบบบ้านเดี่ยว 2 ชั้น ขนาดที่ดิน 5 x 12.8 ม. (16 ตร.วา) ขนาดบ้าน 4 X 7.50 ม. (60 ตรม.) ราคา 513,497 บาท
โครงการบ้านมั่นคงรามคำแหง 39 ถือเป็นตัวอย่างการพัฒนาแบบ City-Wide ที่เชื่อมโยงการมีส่วนร่วมของชุมชน เจ้าของที่ดิน หน่วยงานรัฐ และภาคีเครือข่าย เพื่อยกระดับสิทธิการอยู่อาศัยอย่างมีศักดิ์ศรี ตอบโจทย์ชีวิตเมือง และพร้อมขยายผลสู่พื้นที่อื่นในอนาคต
ธิปไตย ฉายบุญครอง : เรื่อง/เรียบเรียง
