การพัฒนาคุณภาพชีวิตผ่านการแปรรูปอาหารเกี่ยวข้องกับการเพิ่มมูลค่าทางอาหารและการนำเสนอตัวเลือกทางอาหารที่สมเหตุสมผลแก่ประชาชน การแปรรูปอาหารยังสามารถช่วยลดการสูญเสียอาหารและเสนอทางเลือกใหม่ในการบริโภค เช่น การใช้เทคโนโลยีการแปรรูปเพื่อยืดอายุของผักและผลไม้ หรือการนำอาหารที่ไม่ได้ใช้แล้วมาแปรรูปเป็นสิ่งอื่นที่มีมูลค่า การส่งเสริมการแปรรูปอาหารนี้ส่วนใหญ่จะเกี่ยวข้องกับการศึกษาและส่งเสริมการรับรู้เกี่ยวกับวิธีการใช้เทคโนโลยีและการสร้างธุรกิจทางอาหารที่ยั่งยืนและมีคุณค่าสูงในระยะยาว
ตำบลหนองเป็ด อำเภอเมือง จังหวัดยโสธร เป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่ใช้โครงการเกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตเป็นเครื่องมือในการดำเนินงาน ตำบลหนองเป็ดประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมหรือทำนาเป็นหลัก ในระยะ หลาย ปีที่ผ่านมา ชาวบ้านได้สนใจ หันมาประกอบอาชีพ เพื่อหารายได้เสริมกันมากในปัจจุบัน จนนำไปสู่การตั้งกลุ่มผลิตส้มเนื้อหมู/ส้มเนื้อวัว กลุ่มสมรตองบางหมู่ 8 และกลุ่มแม่บ้านหมู่ 7 โดยเป็นการรวมตัวของกลุ่มแม่บ้านเพื่อประกอบอาชีพเสริมช่วงเวลาว่างจากการทำเกษตรกรรม ทั้งนี้ได้นำภูมิปัญญาที่มีในด้านการถนอมอาหารที่สืบทอดกันมาจากบรรพบุรุษ คือ การทำแหนมหมู แหนมเนื้อ หรือ ภาษาอิสานเรียกว่า ส้มหมู ส้มเนื้อ เดิมมีสมาชิกจำนวน 20 คน มีเงินกองทุนแรกตั้ง 3,000 บาท ต่อมาได้รับการสนับสนุนงบประมาณด้านการส่งเสริมอาชีพจากหน่วยงานในระดับพื้นที่ อาทิเช่น อบต.หนองเป็ด,พัฒนาชุมชน เพื่อเป็นการขยายฐานสมาชิกและเป็นทุนหมุนเวียนในกลุ่ม ปัจจุบัน กลุ่มผลิตส้มเนื้อหมู/ส้มเนื้อวัว ,กลุ่มสมรตองบางหมู่ 8 และกลุ่มแม่บ้านหมู่ 7 สามารถขยายฐานสมาชิกได้กว่า 50 คน และมีเงินกองทุนปัจจุบันกว่า 10,000 บาท โดยมีระบบการบริหารจัดการด้านผลกำไรคืนให้แก่สมาชิก จัดสรรงบประมาณบางส่วนคงไว้เพื่อเป็นทุนหมุนเวียนในระดับกลุ่ม จัดหาตลาดจำหน่าย ขยายฐานผู้บริโภคให้กว้างขวางสู่ผู้บริโภคนอกพื้นที่ ทั้งยังเชื่อมโยงสู่ระบบตลาดออนไลน์ ตลอดจนไปสู่การพัฒนารูปแบบสินค้าที่หลากหลายเพิ่มขึ้น โดยมีเป้าหมายในการขยายฐานสมาชิกสู่กลุ่มคนผู้ด้อยโอกาส กลุ่มผู้มีรายได้น้อย ให้สามารถพึ่งพาตนเองได้ ด้วยวิธีการเปิดรับสมาชิกกลุ่มเน้นไปที่กลุ่มคนผู้ด้อยโอกาส กลุ่มผู้มีรายได้น้อย โดยฝึกทักษะการแปรรูปอาหาร ส้มหมู ส้มเนื้อ ให้สามารถทำได้ และจำหน่ายให้กับผู้บริโภคในพื้นที่ตำบล ปัจจุบันยอมรับว่าได้รับการผลักดันจากหน่วยงานต่างๆจนเป็นแหล่งที่มาของรายได้ของคนในชุมชน ชึ่งหวังว่าในอนาคตอาจจะพัฒนาก้าวสู่สินค้า OTOP ระดับอำเภอและเป็นสินค้าขึ้นชื่อในระดับจังหวัด เฉกเช่น ปลาส้ม ภายใต้วิสัยทัศน์ “อาหารมณฑลคนเมืองยศ” หลังจากสถานการณ์โควิด 19 ส่งผลกระทบให้คนในพื้นที่ตกงาน รายได้ลดลง คณะกรรมการสภาองค์กรชุมชนตำบลหนองเป็ด ได้เล็งเห็นแนวทางการประกอบอาชีพหารายได้เสริมของคนที่มีรายได้น้อยในชุมชน เป็นทางเลือกและทางรอดของคนในตำบลหนองเป็ด โดยได้วิเคราะห์ฐานทุนสำคัญในระดับตำบล นั่นคือการแปรรูปอาหาร ส้มหมู ส้มเนื้อ ดังนั้น คณะกรรมการสภาองค์กรชุมชนตำบลหนองเป็ด จึงได้จัดทำ โครงการพัฒนาคุณภาพชีวิตแปรรูปอาหารตำบลหนองเป็ด ขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้มีรายได้น้อย/ผู้ด้อยโอกาสให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น และเพื่อสร้างอาชีพ/รายได้ ให้ผู้มีรายได้น้อย ผู้ด้อยโอกาส จำนวน30 ครัวเรือน ให้มีความรู้ทักษะ ความสามารถในการประกอบอาชีพโดยการทำส้มเนื้อหมู/เนื้อวัว อันจะนำไปสู่การสร้างอาหารที่ปลอดภัย ใส่ใจสิ่งแวดล้อม ให้กับคนในครอบครัว ชุมชนและผู้บริโภค สร้างรายได้ที่ยั่งยืน
ภาพที่ 1 กิจกรรมการประชุมทำแผนปฏิบัติการด้านการแปรรูปอาหาร
การดำเนินงาน เริ่มจากการประชุมองค์คณะกรรมการสภาองค์กรชุมชนตำบลหนองเป็ด ร่วมกับท้องที่ ท้องถิ่น และชุมชน ทำแผนสภาองค์กรชุมชนและศึกษาหารือวางแผนการทำงานร่วมกัน โดยเน้นการลงรายละเอียดการปฏิบัติการแปรรูปอาหาร กระบวนการต่อมากลุ่มเป้าหมายในโครงการ 30 คน และผู้ที่สนใจร่วมกันปฏิบัติการแปรรูปอาหาร การดำเนินงานในกิจกรรมนี้เริ่มจาก วิทยากรให้ความรู้เกี่ยวกับการแปรรูปอาหาร การออกแบบรูปแบบผลิตภัณฑ์ ให้สอดคล้องและเหมาะสมกับความต้องการของตลาดและชุมชน การเปลี่ยนแปลงของกลุ่มเป้าหมายหลังจากเข้าร่วมกิจกรรม โดยสรุปมีดังนี้ กลุ่มเป้าหมายมีอาชีพเสริมและมีรายได้เสริมด้วย เกิดการพัฒนาในทักษะการประกอบอาชีพของสมาชิกในชุมชน พัฒนาต่อยอดการแปรรูปอาหารการทำส้มหมูส้มเนื้อจากองค์ความรู้เดิมที่ปฏิบัติแบบเดิมๆ ต่อยอดเป็นการปฏิบัติแบบใหม่
ภาพที่ 2 กิจกรรมเกี่ยวกับการแปรรูปอาหาร
ทั้งนี้กลุ่มที่ได้รับประโยชน์ที่ทางพื้นที่ร่วมกันสะท้อนผ่านการสรุปบทเรียนคือ
- กลุ่มคนพิการในชุมชน ก่อนเข้าร่วมโครงการไม่มีอาชีพ ไม่มีรายได้ ไม่มีเพื่อนพูดคุย หลังจากเข้าร่วมกิจกรรมทำให้มีเพื่อนพูดคุย สามารถเรียนรู้เรื่องการแปรรูปอาหาร และนำไปสู่การมีรายได้ มีอาชีพและเป็นที่ยอมรับของชุมชน ยกตัวอย่างกรณี “นางสมร ที่เป็นคนพิการ ก่อนเข้าร่วมโครงการเป็นบุคคลพิการทางสติปัญญานิดหนึ่งแต่สามารถสื่อสารได้เข้าใจ หลังจากเข้าร่วมกิจกรรมโครงการ ทำให้เป็นผู้มีความรู้ ในวิธีการทำผลิตภัณฑ์ ทำให้เกิดรายได้เสริม เข้าใจวิธีการทำส้มวัวส้มหมู รู้จักการขายรู้จักการขายนำเสนอสินค้า มีการพัฒนาต่อยอดเพิ่มขึ้น สังคมยอมรับเพิ่มขึ้น ที่สำคัญมีเพื่อนมากขึ้นด้วย”
- กลุ่มคนด้อยโอกาสในชุมชน กลุ่มนี้หมายถึงคนไม่มีอาชีพในชุมชน ก่อนทำโครงการไม่มีอาชีพหลักแน่นอนไม่มีรายได้เลยในแต่ละวัน หลังจากทำโครงการรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่าทางสังคมมากขึ้น กล้าพูด กล้าคุย มีรายได้เลี้ยงชีพบางส่วน สามารถทำรายได้ส่วนนี้เป็นครอบครัวได้ด้วย
การพัฒนาคุณภาพชีวิตด้วยการแปรรูปอาหารเป็นกระบวนการที่มีผลดีต่อชุมชนมากมาย เช่น การเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจผ่านการเติมคุณค่าให้กับวัตถุดิบทางการเกษตร ลดสูญเสียอาหารในกระบวนการผลิตและจัดจำหน่าย สร้างงานและรายได้ให้กับชุมชน และส่งเสริมความร่วมมือในชุมชน เพื่อเติมเต็มทักษะและความรู้ในการแปรรูปอาหาร ด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม ช่วยสนับสนุนและสร้างโอกาสให้กับชุมชนในการศึกษาและพัฒนาตนเอง เมื่อมีการดำเนินการอย่างเหมาะสม กระบวนการนี้สร้างผลสัมฤทธิ์ที่เติบโตเพียงไม่ใช่เพียงแค่ในด้านเศรษฐกิจ แต่ยังเสริมสร้างพลังให้กับชุมชนและสังคมในระยะยาว
#ผลงานนักสื่อสารชุมชน
ทัพไท ชุ่มนาเสียว
นักวิจัยอิสระ
