มะม่วงส่งออกตำบลผาตอ อำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน

ตำบลผาตอ เป็นตำบลหนึ่งในอำเภอท่าวังผามี 7 หมู่บ้านดังนี้ หมู่ 1 บ้านวังทอง   หมู่ 2 บ้านนาหนุน 2    หมู่ 3 บ้านแหน 2  หมู่ 4 บ้านน้ำพุ    หมู่ 5 บ้านน้ำโมง  หมู่ 6 บ้านสบเป็ด    หมู่ 7 บ้านนาหนุน 3

อาณาเขตติดต่อ

ทิศเหนือ ติดต่อตำบลนาไร่หลวง อำเภอสองแคว

ทิศตะวันออก ติดต่อตำบลเจดีย์ชัย อำเภอปัว และตำบลพระพุทธบาท อำเภอเชียงกลาง

ทิศใต้ ติดต่อตำบลริม และตำบลแสนทอง อำเภอท่าวังผา

ทิศตะวันตก ติดต่อตำบลผาทอง อำเภอท่าวังผา

พื้นที่

มีพื้นที่    50.85 ตร.กม. หรือ  31781.25  ไร่   พื้นที่ส่วนใหญ่ในพื้นที่เป็นที่ราบลุ่มและที่ราบเชิงเขา มีภูเขาล้อมรอบ

มีประชากรจำนวน 1,397   ครัวเรือน 5,273   คน

ประชากรส่วนใหญ่มีอาชีพ    อาชีพหลัก ทำนา  ทำสวน/ ทำไร่    อาชีพเสริม ค้าขายและรับจ้างทั่วไป

ด้านสังคม

เป็นชุมชนที่มีหลากหลายวัฒนธรรมที่อยู่ร่วมกันได้  มีชาวม้ง  ชาวไทยลื้อ  พื้นเมือง มีการนับถือศาสนาพุทธเป็นส่วนใหญ่  และศาสนาคริสต์ซึ่งส่วนใหญ่จะมีการนับถือในพี่น้องชาวม้ง  และมีการนับถือผี นับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามแบบอย่างบรรพบุรุษสืบต่อกันมา

 

จุดเริ่มต้นของการปลูกมะม่วงสู่การพัฒนาเป็นมะม่วงเพื่อการส่งออก

ช่วง 30ปี ที่ผ่านมาตำบลผาตอคือพื้นที่ปลูกมะม่วงที่สำคัญของจังหวัดน่าน  พื้นที่ปลูกคือ  บริเวณบ้านสบเป็ด  บ้านนาหนุน  บ้านน้ำปุ๊  บ้านน้ำโมง   และมักมีประเด็นปัญหาซ้ำซากคือ มีมะม่วงไม่เพียงพอต่อความต้องการของตลาดและบางปีก็ผลผลิตล้นตลาดราคาตก   นอกจากมะม่วงแล้ว บ้านสบเป็ดจากยังมีการปลูก  ลำไย  ลินจี่   ขิง เป็นพืชเศรษฐกิจร่วมด้วย ราวปี 2546-2547  มะม่วงจากตำบลผาตอได้รับรางวัลชนะเลิศจากการประกวดมะม่วงในงาน  เกษตรน่าน   ในปี 2553-2554  สถานการณ์ราคามะม่วงโดยทั่วไปดิ่งลง  ราคาถูกมาก   ชาวสวนแทบไม่มีกำไรจากการทำมะม่วง

ปี 2555   ได้มีพ่อค้าคนกลางจากจากอำเภอเวียงสา เข้ามาในพื้นที่และได้ข้อมูลแนะนำเรื่องของการส่งออกมะม่วงไปต่างประเทศ  ที่โดยจะมาเป็นผู้รับซื้อมะม่วงจากชุมชนเอง    จากข้อแนะนำส่งเสริมของ พ่อค้าคนกลางจากต่างถิ่น  จึงทำให้เกษตรกรในพื้นที่ได้เริ่มมีการผลิตมะม่วงเขียวเสวยเพื่อการส่งออก  ต่อมาจากการมีพ่อค้าคนกลางเพียง 1 รายก็เพิ่มขึ้น  เริ่มมีพ่อค้าจากจังหวัดราชบุรี  จังหวัดพิษณุโลก  เข้ามาติดต่อ

ในระยะนี้หน่วยงานเกษตรอำเภอก็เข้ามาส่งเสริมให้ความรู้ในเรื่องกระบวนการผลิตมะม่วงปลอดภัยให้กับเกษตรกรผู้ปลูก

ปี 2560 – 2562  เริ่มมีการทำมะม่วงน้ำดอกไม้สีทอง   ซึ่งราคาต่อกิโลกรัมอยู่ที่ 40-45 บาทต่อกิโลกรัม   มะม่วงเขียวเสวย  ราคาที่ 30บาทต่อกิโลกรัม  ซึ่งราคาสูงกว่ามะม่วงทั่วไป  ตลาดที่ส่งคือเวียดนาม   ในปี 2561 ตำบลได้รับรางวัลการประกวดมะม่วงเขียวเสวยในงานของดีเมืองน่านเป็นระดับที่ 3 ของจังหวัด

 

อบต.ผาตอมีการประชุมเกิดแนวคิดข้อเสนอในการส่งเสริมการจัดงานมะม่วงเพื่อสร้างการรับรู้ของสาธารณะถึงการมีมะม่วงที่เป็นของดีของชุมชนและส่งเสริมในเรื่องของการตลาดแต่ทั้งนี้ก็ยังไม่มีการบรรจุเข้าแผน  อบต.อย่างเป็นทางการ   อบต.ได้มีความร่วมมือกับหน่วยงานราชการ และธนาคารสหกรณ์เพื่อการเกษตร  ได้จัดให้มีซุ้มหรือบูธเพื่อบริการให้เกษตรกรขายผลผลิตแต่ไม่มีใครนำไปขาย

เกษตรกรบอกว่า  ตั้งแต่ปลูกมะม่วงและมีการรวมกันขายไม่มีประวัติส่งสินค้าคืน  แม้จะกำหนดราคาเองไม่ได้ถูกหรือแพงก็ต้องขาย   และเพื่อความสะดวกการมีพ่อค้าคนกลางมีข้อดีคือไม่ต้องจัดการอะไรมาก  เพียงแต่   พ่อค้าจะตั้งจุดรับซื้อ   ทางกลุ่มหรือหมู่บ้านซึ่งจะมีผู้ประสานงานทำการสื่อสาร  แล้วทุกคนก็จะเก็บผลผลิตพร้อมกัน ขายพร้อมกัน   การรวมตัวกันนั้นจะรวมตัวเพื่อการขายเพียงอย่างเดียว      สาเหตุที่ทำมะม่วงเพื่อการส่งออกเพราะราคาสจูงใจ  และ เพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค แม้ขั้นตอนจะยุ่งยากกว่าทั่วไปนิดหน่อย แต่ก็คุ้มกว่า   เนื่องจากต้องทำแบบรู้ขั้นตอนเอาใจใส่ในกระบวนการผลิต   ประเภทมะม่วงที่ส่งออก คือ  มะม่วงน้ำดอกไม้สีทอง  และเขียวเสวย   มีรายได้ 100,000 ถึง 150,000 บาทขึ้นอยู่กับราคาและคุณภาพผลผลิตในรอบปี

การจัดการแปลงคือ  ยังไม่มีการตรวจแปลงผลิตของเกษตรกรแต่ใช้วิธีตามประสบการณ์ของเกษตรกร  ชาวบ้านจะรู้เวลาช่วงจังหวะของการเจริญเติบโตของมะม่วงเป็นอย่างดี  เดือน มกราคม ถึงเดือนกุมภาพันธุ์  มะม่วงออกดอกจะมีการพ่นฮอร์โมนเร่งลูก  พ่นสารบำรุง  พ่นยาฆ่าแมลง   การใช้สารใช้ยาต่างๆนั้นใช้ประสบการณ์และการสืบต่อรุ่น  คนทำมะม่วงจะเข้าใจและรู้เรื่องวิธีการใช้เป็นอย่างดี และควรใช้เท่าไรระยะเวลาแค่ไหนถึงจะอยู่ในเกณฑ์ของความปลอดภัย     การปลูกจะใช้ปุ๋ยเคมีและปุ๋ยคอกร่วมด้วย  การใช้ยาเคมีจะใช้ชนิดที่ไม่ตกค้าง  หลังเก็บผลผลิตจะมีการแต่งกิ่ง  ใส่ปุ๋ยคอก  สารสารเร่ง  ใช้ชึ้วัวใส่ต้นมะม่วงครึ่งกระสอบต่อต้น   ต้นทุนขี้วัวกระสอบละ 32  บาท    เมื่อสังเกตมะม่วงลูกใหญ่กว่าไข่ไก่จะทำการห่อทุกลูก   การห่อมะม่วงเพื่อส่งออกจะใช้กระดาษคาร์บอน     โดยเฉพาะมะม่วงน้ำดอกไม้สีทอง  เพื่อให้ผิวดี  สีสวยและป้องกันแมลง   ใช้เวลาในการห่อ 12-13 วันในหนึ่งฤดูกาลผลิต  ทำสูงสุดถึง 600000  ลูกต่อครัวเรือน ระยะ 1 เดือนครึ่งจากการห่อจะตัดลูกขาย   แมลงคือตัวแปรสำคัญในการให้ผลผลิตของมะม่วง   มะม่วงที่ห่อจะโตช้ากว่ามะม่วงที่ไม่ได้ห่อ

การคัดมะม่วงจะมีขนาดการคัดคุณภาพมะม่วง   คัด 2 รุ่นคือ  รุ่นเล็กกับรุ่นใหญ่  มีอยู่ 4 เบอร์  คือ เบอร์ 0  สำหรับการส่งออกต่างประเทศ ลูกโต   ผิวดีซึ่งเป็นเรื่องสำคัญ    เบอร์ 1 เบอร์ 2 เบอร์ 3  ขายทั่วๆไป  ราคาตามสภาพผลผลิต

ใช้ราคาตามกลไกการตลาด     การบริหารจัดการอยู่ที่พ่อค้าคนกลางหมด  แต่ราคาดีกว่ามะม่วงทั่วไปตามท้องตลาด เกษตรกรจึงทำการผลิตให้

แม้จะมีความชำนาญในการทำมะม่วง แต่  ที่อยากหาวิธีแก้ไข  คือ เนื่องจากพื้นที่ปลูกเป็นพื้นที่ลุ่ม  น้ำท่วม   ทำให้ผิวมะม่วงไม่สวย   ไม่สามารถกำหนดราคาเองได้    จึงยังต้องการองค์ความรู้ในการสนับสนุน

 

ผู้นำชุมชนตำบลผาตอ บอกว่า เนื่องจากเกษตรกรกลุ่มนี้เป็นกลุ่มชาติพันธุ์  ชาวม้ง  จะใช้การรวมกลุ่มตามธรรมชาติ 20-30 คน    การจัดการใช้ระบบเครือญาติ   พูดคำเดียวกัน  ถ้าหัวหน้าทีมพูดหรือตัดสินทุกอย่างคือตามนั้น  สาเหตุที่ต้องพึ่งพ่อค้าคนกลางเนื่องจากตำบลหรือแม้แต่ระดับจังหวัดเองก็ขาดบุคลากรที่มีความชำนาญด้านการส่งออก  จึงมีความจำเป็นต้องพึ่งพาพ่อค้าคนกลาง     จุดเด่นของมะม่วงที่นี่คือมีรสชาติหวาน  มีความต้องการสูงและมีรางวัลการันตีคุณภาพความอร่อย     เนื่องจาก  สภาพอากาศเหมาะสม  ดินดี  คนดูแลเอาใจใส่ดีมีความขยัน    มะม่วง เป็นผลผลิตที่สร้างรายได้ ทำให้ชาวบ้านมีรายได้  สามารถส่งออกต่างประเทศได้   มีการทำทุกหลังคาเรือน  และทุกหลังคามีความพร้อมใจกันในการผลิตและการขายร่วมกัน   มีอำนาจต่อรองพอสมควรเพราะมีกลุ่มผู้ผลิต  หมู่บ้าน ที่มีขนาดใหญ่

แต่ก็มีปัญหาในเรื่องของการขาดการรวมตัวรูปแบบกลุ่มที่เข้มแข็งแบบเป็นทางการจึงทำให้ระบบของการหนุนเสริมต่างๆทำได้ไม่เต็มที่และด้วยความเป็นชาติพันธุ์  ความเข้าใจ การสื่อสาร วิธีคิดก็ยังคงเป็นตัวแปรหนึ่งที่เป็นปัญหาในการรวมกลุ่มแบบเป็นทางการและปัญหาด้านคุณภาพผลผลิตยังไม่ได้เกรดคุณภาพทั้งหมด ทำให้ราคาลดลง  ทางองค์การบริหารส่วนตำบลผาตอก็ได้แนวทางในการส่งเสริมการพัฒนาต่อยอดเพียงแต่ยังไม่ได้มีการบรรจุเข้าไปในแผนพัฒนาของตำบล ซึ่งในระยะต่อไปจะต้องมีการจัดทำแผนในการส่งเสริมให้ครอบคลุมมากยิ่งขึ้น  เพราะ ส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของตำบลผาตอ คนในตำบลผาตอมีรายได้ กินดีอยู่ดี ตำบลผาตอมีชื่อเสียงเพราะ มะม่วงเป็นสินค้าที่สร้างชื่อเสียงให้ตำบลผาตอเป็นที่รู้จักและมะม่วงจากตำบลผาตอ จังหวัดน่านเป็นที่ยอมรับและมีความต้องการทางด้านการตลาดสูง

 

มุมมององค์ความรู้ 4 มิติ

• หลักคิด/แนวคิด

• ต้องการรายได้ที่ดี
• ตระหนักรู้เรื่องสุขภาพ ทั้งส่วนของเกษตรกรและผู้บริโภค
• การพัฒนาคุณภาพผลผลิต
  • กระบวนการ/ขั้นตอนการดำเนินงาน
• การส่งเสริมของผู้ซื้อ (พ่อค้าคนกลาง)
• การร่วมกลุ่มโดยธรรมชาติ /กลุ่มเครือญาติ ทั้งผลิตและการตลาด
• การมีแกนนำเพื่อการประสานงานเป็นหลัก
• การลงมือปฏิบัติตามเงื่อนไข
• การขยายความรู้จากรุ่นสู่รุ่น
• หน่วยงานราชการให้การหนุนเสริม

เทคนิค/ทักษะ

• การรวมกลุ่มแบบระบบเครือญาติ
• ทักษะความชำนาญด้านการผลิต
• ทักษะด้านการต่อรอง

กลไกการจัดการ

• กลุ่มเครือญาติ/กลุ่มระดับหมู่บ้าน
• สภาองค์กรชุมชน อบต.   เป็นกลไกสนับสนุนการปรึกษาหารือ และหนุนเสริมการทำงาน
• กำนันผู้ใหญ่บ้านเป็นกลไกสนับสนุน

 เปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ทางสังคม 3 ระดับ 

 ชุมชน

• คนในชุมชนมีความสามัคคี เรียนรู้ในการแก้ไขปัญหาร่วมกัน
• กลุ่มมีความภาคภูมิใจที่สามารถสร้างรายได้เพิ่มขึ้น
• ชุมชนพึ่งพาตนเองลดการพึ่งพิงจากภายนอก
• มีการพัฒนาด้านวิธีคิดและเกิดการขยายตัวขึ้น
• ชาวบ้านมีกำลังใจเพราะมีตลาดรองรับและมีรายได้ดีกว่าเดิม

สังคม

• กระสังคมมีการตื่นตัวเรื่องการบริโภคอาหารปลอดภัย
• คนในชุมชนมีทางเลือกในการประกอบอาชีพเกษตรกรที่สร้างรายได้เพิ่มขึ้น
• เกิดทางเลือกในการปรับเปลี่ยนวิถีการผลิต ทำเกษตรปลอดภัยมากขึ้น
• ชุมชนเป็นที่รู้จักมากขึ้น

นโยบายรัฐ

• หน่วยงานสนับสนุนการดำเนินการ หนุนเสริมด้านองค์ความรู้  การเชื่อมโยงหน่วยงานภาคีความร่วมมือ
• หน่วยงานราชการระดับ ตำบล  อำเภอ จังหวัด  เอกชน  สนับสนุน ความรู้และการตลาด

ผลลัพธ์ความสำเร็จ

เชิงคุณค่า

ด้านเศรษฐกิจ

• ชุมชนมีรายได้เพิ่มขึ้น
• ลดค่าใช้จ่ายด้านการผลิตเพราะใช้สารเคมีน้อยลง
• มีตลาดรองรับผลผลิตมีช่องทางการตลาดที่มากขึ้น
• ผลผลิตทางการเกษตรของของชุมชนถูกยกระดับให้มีมูลค่าเพิ่มสูงขึ้น

ด้านสังคม

• คนในสังคมมีความตระหนักรู้ด้านสุขภาพอนามัย ใส่ใจผู้บริโภคมากขึ้น
• ลดความเสี่ยงด้านสุขภาพ โรคมะเร็ง  ลดสารเคมีในร่างกาย สุขภาพดีขึ้น
• คนในสังคม ครอบครัวมีความสุข มีความเข้าใจกันมากขึ้น
• มีการสืบสานและการขยายความรู้การทำเกษตรปลอดภัยจากรุ่นสู่รุ่น

ด้านทรัพยากร

• ฟื้นฟู การอนุรักษ์ดิน พื้นที่ทางการเกษตรให้มีดีขึ้น
• ลดปริมาณสารเคมีในแหล่งน้ำของชุมชน
• เกิดการใช้ที่ดินให้เกิดประโยชน์อย่างคุ้มค่าและยั่งยืน

 เชิงมูลค่า

• เกษตรกรมีรายได้จากการจำหน่ายผลผลิตอย่างน้อย 100,000 -150,000 บาทต่อรอบการผลิต
• ลดต้นทุนการผลิต ลดค่าปุ๋ย  ค่ายาฆ่าหญ้าฆ่าแมลง 2,000 บาทต่อ1 ไร่

ปัจจัยความสำเร็จ(ภายใน)

• กลุ่มเครือญาติ /ชุมชนริเริ่ม
• มีพื้นที่ปลูกขนาดใหญ่เพียงพอต่อการต่อรอง/ปริมาณผลผลิตมาก
• ต้นทุนชุมชนที่มีการปลูกมะม่วงอยู่แล้ว
• สภาพพื้นที่และสภาพอากาศที่ทำให้มะม่วงรสชาติดี
• การเชื่อฟังผู้นำ
• มีความพร้อมจากทุนเดิมคือมีความเป็นเกษตรกร มีที่ดิน มีทักษะด้านการเกษตร

ปัจจัยแห่งความสำเร็จ(ภายนอก)

• มีพ่อค้าคนกลางให้การสนับสนุนด้านการตลาด
• กระแสการบริโภคอาหารที่ปลอดภัย
• ความต้องการทางด้านการตลาด

แนวทาง/แผนที่จะทำต่อในระยะข้างหน้า

• พัฒนาศักยภาพเพิ่มความรู้ให้กับสมาชิกด้านทักษะการผลิตและการตลาด
• พัฒนาคุณภาพผลผลิตและทำปริมาณให้ได้ตามความต้องการของตลาด
• การพัฒนาให้เป็นเกษตรอินทรีย์
• การพัฒนาระบบการจัดการ การรวมกลุ่ม  และการตลาด
• การแปรรูป