ส้มโอขาวใหญ่จังหวัดสมุทรสงคราม ได้รับอนุมัติให้ใช้ตราสัญลักษณ์ GI (Geographical indicator) หรือที่เรียกว่า สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ของจังหวัดสมุทรสงคราม ซึ่งมีปลูกในหลายพื้นที่ ทั้งในตำบลบางขันแตก ตำบลท้ายหาด ในเขตอำเภอเมือง ตำบลยี่สาร ตำบลแพรกหนามแดง เขตอำเภออัมพวา และทุกตำบลในอำเภอบางคนที ผลจากการได้รับ GI ทำให้ผลผลิตส้มโอได้สร้างความมั่นใจ ความน่าเชื่อถือให้กับผู้บริโภค เป็นที่นิยมของตลาดทั้งในและต่างพื้นที่ ทำให้สามารถจำแนกชนิดของส้มโอได้ชัดเจน เป็นอัตลักษณ์เฉพาะของจังหวัดสมุทรสงคราม
ส้มโอพันธุ์ขาวใหญ่ของตำบลโรงหีบอำเภอบางคนที เป็นแหล่งผลิตส้มโอที่มีคุณภาพที่สำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดสมุทรสงคราม มีพื้นที่การปลูกประมาณ 500 ไร่ ได้เข้าร่วมโครงการส่งเกษตรแปลงใหญ่ เมื่อปี 2559 ซึ่งเป็นโครงการสำคัญตามนโยบายของรัฐบาล ขับเคลื่อนโดยกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ที่ช่วยส่งเสริมให้เกษตรกรรวมกลุ่ม บริหารจัดการร่วมกันเพื่อลดต้นทุนการผลิต มีผลผลิตที่ได้มาตรฐาน และจำหน่ายผลผลิตโดยมีตลาดรองรับที่ชัดเจน มีอำนาจในการต่อรองราคา
ตำบลโรงหีบ อำเภอบางคนที จังหวัดสมุทรสงคราม เป็นพื้นที่ที่มีความเหมาะสมต่อการปลูกไม้ผล มีสภาพพื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม มีลักษณะดินเป็นดินเหนียวปนทราย ชุ่มน้ำ ผสมตะกอนทับถมซากอินทรีย์วัตถุและมีทำเลที่ตั้งติดกับแม่น้ำแม่กลอง เดิมพื้นที่ตำบลโรงหีบ เป็นพื้นที่ปลูกข้าว แล้วเปลี่ยนมาปลูกอ้อย และต่อมาจึงได้ปรับเปลี่ยนพื้นที่มาเป็นสวนยกร่อง เพื่อให้น้ำไหลผ่าน ทำให้สามารถปลูกพืชไม้ผลได้ผลผลิตดี งอกงาม ลักษณะพื้นที่ดินชุ่มน้ำนี้ เรียกว่า “ดินธนบุรี” เป็นดินเหนียวไม่เค็มและที่สำคัญ คือ มีซากพืช ซากหอย ทับถมกันมานานหลายร้อยปี ในปี 2500 ก่อนจะมีการสร้างเขื่อนต้นแม่น้ำแม่กลองที่จังหวัดกาญจนบุรีนั้น อำเภอบางคนที จะเกิดน้ำท่วมพื้นที่เกษตรกรรมทุกปี ทำให้มีตะกอนดินเกิดขึ้นและยังมีลำคลองลำประโดง เชื่อมต่อกับแม่น้ำสายหลักเข้าสู่สวนเกษตร จำนวนมากถึง 12 คลอง ทำให้น้ำไหลเข้าถึงร่องสวนทุกแปลงตามเวลาน้ำขึ้นน้ำลง ทำให้การปลูกพืชไม้ผลได้ผลดี รวมทั้งส้มโอพันธุ์ขาวใหญ่ของพื้นที่นี้ด้วย จนผลผลิตที่ได้กลายเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของจังหวัดสมุทรสงคราม
สภาองค์กรชุมชนตำบลโรงหีบ ได้จัดทำแผนแม่บทชุมชนตำบลโรงหีบ เพื่อกำหนดแผนพัฒนาตำบลโรงหีบด้านสวนเกษตรและส้มโอของตำบลร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบลโรงหีบ จากการจัดทำแผนพัฒนา ทำให้รับรู้ว่า ทั้ง 9 หมู่บ้านของตำบลมีการปลูกส้มโอพันธุ์ขาวใหญ่ทั้งสิ้น ถือได้ว่าเป็นพืชเศรษฐกิจที่สำคัญของตำบล ดังนั้น สภาองค์กรชุมชนตำบลโรงหีบจึงได้เสนอโครงการต่อสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) พอช. เพื่อพัฒนาตำบลโรงหีบให้เป็นพื้นที่รูปธรรมด้านการพัฒนาแผนธุรกิจชุมชน พัฒนาเศรษฐกิจชุมชนให้เกิดความเข้มแข็งจัดการตัวเอง ส่งตัวแทนเข้ารับการอบรมการจัดทำแผนพัฒนาธุรกิจชุมชน
จัดเวทีค้นหาทุนชุมชนของตำบลเพื่อใช้เป็นต้นทุนในการพัฒนาพื้นที่ ผลจากการจัดเวทีทำให้ได้ทิศทางการพัฒนาที่เป็นแนวเดียวกันกับแผนแม่บทชุมชนของตำบล เนื่องจากเป็นความต้องการของประชาชนในตำบล หลังจากนั้นจึงได้ร่วมกันจัดตั้ง “กลุ่มเกษตรกรปลูกส้มโอพันธุ์ขาวใหญ่ ตำบลโรงหีบ” และขึ้นทะเบียนเป็นเกษตรแปลงใหญ่ตำบลโรงหีบ ใช้สภาองค์กรชุมชนตำบลโรงหีบ เป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมโยงภาคีทั้งภายในและภายนอกตำบลเข้ามาร่วมพัฒนาให้เกิดความเข้มแข็งมากขึ้น เช่น
- เกษตรจังหวัดให้ความรู้เรื่อง Young Smart Farmer สู่ Smart Farmer และอบรม ศึกษาดูงาน ของสถานที่หลายพื้นที่ เช่น การดูงานด้านการบริหารจัดการพื้นที่เกษตรแปลงใหญ่ ที่จังหวัดสุพรรณบุรี
- เกษตรอำเภอบางคนที ช่วยการสนับสนุนทีมวิทยากรผสมปุ๋ยหมักชีวภาพ กำหนดช่วงระยะเวลาการใส่ปุ๋ย การทำปุ๋ยชีวมวล
- พัฒนาที่ดินจังหวัดสมุทรสงคราม ช่วยการจัดหาอุปกรณ์ และการวิเคราะห์สภาพดินของตำบลทุกพื้นที่
- สภาเกษตรจังหวัด / สหกรณ์เกษตร / สำนักงานบัญชี อบรมด้านการจัดการการเงิน การจัดทำระบบบัญชี เพื่อค้นหาราคาต้นทุน และการจัดเก็บข้อมูลแบบเป็นระบบ
- พัฒนาชุมชนจังหวัด /ตำบล ส่งเสริมการทำเกษตรตามหลัก ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง
กลุ่มเกษตรกรปลูกส้มโอพันธุ์ขาวใหญ่ตำบลโรงหีบ เริ่มแรกมีสมาชิก 30 ครัวเรือน ต่อมาเพิ่มขึ้นเป็น 34 ครัวเรือน มีการจัดตั้งศูนย์จัดการดินและปุ๋ยชุมชนขึ้น สมาชิกได้เรียนรู้การใช้ปุ๋ยตามผลวิเคราะห์ดิน และผสมปุ๋ยอินทรีย์ใช้เอง ผลิตปุ๋ยน้ำหมักชีวภาพและสารสมุนไพรกำจัดโรคและแมลงโดยเน้นการผลิตสารชีวภัณฑ์ใช้เอง เช่น เชื้อราบิวเวอร์เรีย ไตรโคเดอร์มา สารสกัดสะเดา เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังเป็นศูนย์ขยายพันธุ์แตนเบียนบราคอนใช้ในการกำจัดหนอนในส้มโอด้วย ทำให้ผลผลิตส้มโอของกลุ่มสามารถยกระดับเป็นสินค้าระดับพรีเมี่ยม เกรดผิวสีเขียว มีความหวานระหว่าง 12 – 15 บริกซ์ โดยมีการกำหนดแผนและขั้นตอนการผลิต การตรวจสอบภายในโดยสมาชิกกลุ่ม ทั้งนี้ กลุ่มยังผลิตสินค้าอื่น ๆ เพิ่มเพื่อเสริมรายได้ให้กับสมาชิกกลุ่มด้วย เช่น กล้วยหอมทอง ส้มเขียวหวาน เป็นต้น มีการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ กล่อง และถุงถัก เพื่อให้ผู้บริโภคสามารถซื้อส้มโอและผลิตภัณฑ์อื่นเป็นของฝาก ของที่ระลึกได้ มีการรับรองมาตรฐานสินค้าโดยใช้สติกเกอร์รับรองคุณภาพ และสติกเกอร์วอยซ์รับรองคุณภาพให้ผู้บริโภคสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ (Traceability) มีการบันทึกข้อมูลของกลุ่มสมาชิกในการปฏิบัติตามแผนการทำงาน เพื่อรักษาคุณภาพผลผลิตส้มโอให้มีความหวานที่เป็นมาตรฐานเดียวกันของกลุ่ม
กลุ่มส้มโอแปลงใหญ่ ตำบลโรงหีบได้รับการพัฒนาเป็นศูนย์การเรียนรู้ การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าการเกษตรเรื่องส้มโอพันธ์ขาวใหญ่ มีกระบวนการสร้างการเรียนรู้แก่เกษตรกรทั่วไปตั้งแต่การขยายพันธุ์ส้มโอ การปลูก การดูแลบำรุงรักษา การเก็บเกี่ยว การจำหน่าย การพัฒนา Young Smart Farmer สู่ Smart Farmer ด้านส้มโอ สามารถเป็นแหล่งศึกษาหาข้อมูลเส้นทางการผลิตสู่ผู้บริโภคได้ เช่น ขั้นตอนการคัดพันธุ์ส้มโอ การเพาะพันธุ์ การปลูก การดูแล การเก็บผลผลิต และการจำหน่าย การตลาด เป็นต้น คาดว่าในอนาคต กลุ่มส้มโอแปลงใหญ่ตำบลโรงหีบ จะเป็นแหล่งท่องเที่ยว แหล่งศึกษาดูงานแก่กลุ่มเกษตรกรต่างๆ และนักท่องเที่ยวเชิงเกษตรได้อีกแห่งหนึ่งด้วย
การขับเคลื่อนส้มโอเกษตรแปลงใหญ่ โดยสภาองค์กรชุมชนตำบลโรงหีบ ทำให้เกิดการเรียนรู้พัฒนาการบริหารจัดการองค์กรของกลุ่มเป็นระบบมากขึ้น ช่วยกันแก้ไขปัญหาร่วมกัน ควบคุมการผลิตให้มีคุณภาพมากขึ้น พัฒนาการเชื่อมโยงกันเป็นเครือข่าย สามารถกำหนดราคาและต่อรองราคาได้ เกษตรกรปลูกส้มโอในตำบลโรงหีบมีรายได้เพิ่มขึ้น สร้างความสุขให้แก่เกษตรกรในตำบลได้มากขึ้น
นักสื่อสารจัดการความรู้ จังหวัดสมุทรสงคราม
