“สืบชะตา ฟื้นฟู อ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็ม สู่พื้นที่แห่งองค์ความรู้” ที่ตำบลหนองแจ้งใหญ่ อำเภอบัวใหญ่ จังหวัดนครราชสีมา

เรียบเรียงโดย ผู้นำชุมชนตำบลหนองแจ้งใหญ่

สายธารแห่งปัญญาเพื่อการจัดการน้ำโดยชุมชนเกิดขึ้นมานานแล้ว โดยคนในชุมชนท้องถิ่นพยายามหาแนวทางแก้ไขปัญหาเรื่องน้ำด้วยตัวชุมชนเอง ทั้งที่เกิดจากภูมิปัญญาท้องถิ่น การมีส่วนร่วมของหน่วยงานท้องถิ่น ท้องที่ และภาคีการพัฒนา

ดังนั้นแผนการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของตำบลหนองแจ้งใหญ่ จึงประกอบด้วยแผนพัฒนาในระดับแหล่งน้ำและระดับชุมชน โดยแผนพัฒนาแหล่งน้ำเป็นของแผนพัฒนาระดับชุมชนเป็นแผนที่เสนอมาจากความต้องการของชุมชนท้องถิ่น การแสดงการจัดทำแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำโดย ที่ได้รับการสนับสนุนจากกรมชลประทาน ซึ่งเน้นการจัดทำแผนระดับชุมชนผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนในพื้นที่ และเมื่อได้แผนโครงการผ่านแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำที่เป็นความต้องการของชุมชนท้องถิ่นแล้ว จึงนำมาพิจารณารวมกับแผนพัฒนาแหล่งน้ำ

เพื่อจัดทำเป็นแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชน เพื่อการวางระบบการจัดการทรัพยากรน้ำแบบยั่งยืน ที่มาจากการนำข้อมูลสภาพแวดล้อมด้านทรัพยากรน้ำมาวิเคราะห์จุดอ่อนจุดแข็งและพันธกิจ โดยผันน้ำจากแหล่งต่างๆ ในพื้นที่มากักเก็บไว้ใช้ในการอุปโภค บริโภคและการเกษตรกรรม พร้อมทั้งก่อสร้างฝายชะลอน้ำ และปรับปรุงแหล่งน้ำและระบบส่งน้ำอย่างมีประสิทธิภาพ

พร้อมทั้งมีการป้องกันความเสี่ยงอันเนื่องมาจากน้ำ โดยยึดชุมชนเป็นศูนย์กลาง เกิดการมีส่วนร่วมทั้งการให้ข้อมูล วางแผน และแก้ปัญหา พร้อมทั้งมีการบูรณาการข้อมูลและเกิดความร่วมมือกับทุกภาคส่วน ผ่านเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ “สืบชะตา ฟื้นฟู อ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็ม สู่พื้นที่แห่งองค์ความรู้”

สถานการณ์และปัญหาเกี่ยวกับทรัพยากรน้ำ ตำบลหนองแจ้งใหญ่จัดตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2536 โดยแยกออกมาจากตำบลบัวใหญ่ โดยรวมกับหมู่บ้านในเขตตำบลโนนทองหลาง และตำบลหนองบัวสะอาดบางส่วนรวมจำนวน 10 หมู่บ้าน  มีพื้นที่ทั้งหมด 35.27 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 37,413 ไร่ ในเขตตำบลหนองแจ้งใหญ่ อำเภอบัวใหญ่ จังหวัดนครราชสีมา ห่างจากจังหวัดนครราชสีมาประมาณ 101 กิโลเมตร สภาพทั่วไปเป็นพื้นที่ราบลุ่ม มีลำห้วย และฝายต่างๆ หลายแห่ง และมีอ่างเก็บน้ำสำคัญ คือ อ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็มบ้านหญ้าคา หมู่ที่ 2 พื้นที่ราบลุ่มจะเป็นทุ่งนา พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ทำการเกษตร ทำนา ทำสวน ทำไร่ เป็นต้น

ตำบลหนองแจ้งใหญ่มีจำนวนครัวเรือนทั้งหมด 1,441 ครัวเรือน ประชากรทั้งสิ้น 6,875 คน แยกเป็น ชาย 3,463 คน หญิง    3,412  คน   มีความหนาแน่น  195  คนต่อตารางกิโลเมตร

อ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็ม จึงถูกสร้างขึ้น เมื่อปี พ.ศ. 2496 บนพื้นที่ประมาณ 474 ไร่ ซึ่งเป็นบริเวณมีความเหมาะสมเพราะพื้นที่รับน้ำฝนด้านทิศตะวันตกกว่า 10,000 ไร่ และไหลรวมเป็นลำห้วยตามธรรมชาติระยะความยาวกว่า 30 กิโลเมตร ผู้นำท้องที่ร่วมกับหน่วยงานราชการกรมชลประทานในสมัยนั้นได้ร่วมมือกัน โดยผู้นำท้องที่ระดมแรงงานชาวบ้านขุดดิน ทำคันอ่างกั้นน้ำที่ไหลมากับลำห้วยธรรมชาติเพราะขณะนั้นไม่มีเครื่องจักรกล ส่วนหน่วยงานชลประทานเป็นหน่วยวางแผน ทำแผนผัง เพื่อกำหนดพื้นที่ ขอบเขต และยังเป็นแหล่งงบประมาณสนับสนุน ซึ่งจากปีที่สร้างจนถึงปัจจุบัน อายุอ่างกว่า 65 ปี

ประโยชน์ของอ่างที่ผ่านมา เกิดการหล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนสร้างคุณค่าและมูลค่ามากมายมหาศาล กล่าวคือเป็นแหล่งน้ำสำหรับอุปโภคบริโภคของประชากรในตำบลหนองแจ้งใหญ่ ตำบลใกล้เคียง โดยเฉพาะเทศบาลเมืองบัวใหญ่ซึ่งอยู่ใต้อ่างนี้ลงไป 3 กิโลเมตร ใช้เป็นแหล่งสำรองน้ำเมื่อน้ำไม่เพียงพอเพื่อการประปาของเทศบาล นั่นหมายถึงตัวอำเภอ ตลาดบัวใหญ่ด้วย เมื่อคิดคำนวณ ตัวเลขประชากรที่ใช้น้ำเพื่อการอุปโภคบริโภคไม่น้อยกว่า 50,000 คนต่อปี ใช้เป็นน้ำเพื่อการเกษตรไม่น้อยกว่า 3,100 ไร่ มูลค่าผลผลิตการเกษตรปีละประมาณ 6,300,000 บาท เป็นแหล่งน้ำสร้างเศรษฐกิจชุมชน แหล่งอาหารของชุมชน สร้างรายได้ จากธรรมชาติของพืชผัก กุ้ง หอย ปูและปลาต่างๆ มูลค่าปีละ 9,800,000 บาท

อีกทั้งยังเป็นแหล่งน้ำสำคัญต่อการเรียน การศึกษาด้านชีวะวิทยา ธรรมชาติของแหล่งน้ำ และการจัดการน้ำของชุมชน สำคัญต่อด้านสังคม วิถีชีวิตวัฒนธรรม ศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณีของชุมชน คือการทำบุญตักบาตรบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำอ่างฯ ชาวบ้านเรียกทำบุญปากกระโถน ซึ่งจะทำบุญทุกเดือน 6 ของทุกปี

นอกจากนั้นยังใช้เป็นสถานที่ลอยกระทง แข่งเรือ แข่งกีฬาทางน้ำเช่นมวยทะเลเป็นต้น สันอ่างน้ำใช้เป็นที่ออกกำลังกาย การมีทิวทัศน์ที่สวยงาม ทำให้เกิดการท่องเที่ยวผักผ่อนหย่อนใจ สร้างสุขภาพให้แข็งแรงอีกด้านหนึ่งด้วยอ่างห้วยน้ำเค็มที่ผ่านมาเปรียบเหมือนชีวิตของคนในพื้นที่

จากความสำคัญดังกล่าวในปัจจุบัน อ่างเก็บน้ำแห่งนี้ มีความตื้นเขิน วัชพืชรกหนาคลุมผิวน้ำ บานประตูเปิดปิดน้ำผุพังน้ำรั่วไหลซึมตลอด ทางสำนักงานชลประทานที่ 8 ได้มาปรับปรุงกำจัดวัชพืช ไปบ้างราวร้อยละ 10 ของพื้นที่ อ่างในช่วงเวลา 2-3 ปีที่ผ่านมา แต่ยังเหลือพื้นที่บริเวณอีกมากกว่าร้อยละ 90 ที่จะต้องดำเนินการปรับปรุงฟื้นฟู ส่วนประชาชนที่อาศัยอยู่ในเขตพื้นที่บริเวณรอบอ่างเก็บน้ำ ได้เห็นความสำคัญและคุณค่าของอ่างจึงได้จัดตั้งกลุ่มขึ้นมาโดยมีชื่อกลุ่มว่า “กลุ่มอนุรักษ์ชลประทาน อ่างห้วยน้ำเค็มบ้านหญ้าคา” เพื่อดูแลร่วมแรงร่วมใจกันกำจัดวัชพืชในส่วนที่พอทำได้ การทำเขตสงวนและรักษาพันธุ์ปลา การดูแลสิ่งแวดล้อมอื่นๆ ของอ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็มแห่งนี้

จากสภาพปัญหาดังกล่าว คณะกรรมการบริการกิจการสภาองค์กรชุมชนตำบล ได้ร่วมกับคณะกรรมการกลุ่มอนุรักษ์ชลประทานอ่างห้วยน้ำเค็มบ้านหญ้าคา และประชาชนในเขตชุมชนผู้ใช้น้ำจำนวน 5 หมู่บ้าน และ 1 เทศบาลเมือง ตลอดจนผู้นำชุมชนในตำบลหนองแจ้งใหญ่ ในการประชุม ประชาคม เพื่อการแก้ไขปัญหาแหล่งน้ำร่วมกัน ดังนั้นหากได้รับการแก้ไขปัญหาในอนาคต อ่างห้วยน้ำเค็มบ้านหญ้าคา จะต้องเป็นแหล่งน้ำเพื่อชีวิตของชุมชน ให้เหมือนอดีตที่ผ่านมา ต้องได้รับการพัฒนาฟื้นฟูให้มีความสมบูรณ์ และคืนความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติเพื่อการสร้างวิถีชีวิต วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณี เป็นสวัสดิการทางธรรมชาติที่มอบให้กับชุมชน เป็นแหล่งเศรษฐกิจ สร้างความมั่นคงทางด้านอาหาร สร้างรายได้ชุมชนให้เพิ่มมากขึ้น   เกิดความมั่นคง มั่งคั่ง และยั่งยืน ของชุมชนต่อไป

สำหรับ แนวคิดสำคัญ พัฒนาอ่างเก็บน้ำเป็น “อ่างความรู้ของคนบัวใหญ่” การพัฒนาพื้นที่ภายใต้หลักการสำคัญ 3 หลักการ คือ อันดับแรก พัฒนาอ่างเก็บน้ำให้เป็น “Landmark”ของคนบัวใหญ่ การพัฒนาต่อยอด “Landmark” สู่การเป็น “Knowledge Center”และอันดับสุดท้าย การนำศาสตร์พระราชามาใช้ในการพัฒนาพื้นที่

โดยมีเป้าหมาย คือ “สานต่อความเชื่อผ่านพิธีกรรมสืบชะตา เพื่อเป็นแนวทางนำสู่ความร่วมมือของทุกภาคส่วนในการฟื้นฟู ปรับปรุง พัฒนาอ่างเก็บน้ำห้วยน้ำเค็มบ้านหญ้าคา ให้เป็นแหล่งวิถีชีวิตของชุมชนท้องถิ่นอำเภอบัวใหญ่สืบต่อไปอย่างยั่งยืน”

ดังนั้น แนวทางการบริหารจัดการน้ำในระดับชุมชน จะเป็นการวางแผนบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ตำบลหนองแจ้งใหญ่ ได้มีการจัดทำแผนรวมการบริหารจัดการน้ำโดยชุมชน เป็นต้น โดยการวิเคราะห์สถานการณ์น้ำในระบบแหล่งน้ำและศึกษาสมดุลน้ำ จึงเป็นการศึกษาจากแหล่งน้ำน้ำ โดยที่ใช้ในการพิจารณาสมดุลน้ำจะเป็นรูปแบบขนาดเล็กและขนาดกลาง ผลลัพธ์ที่ได้จึงเป็นการแสดงเป็นภาพรวมของสถานการณ์น้ำ ได้แก่ ความต้องการน้ำและการขาดแคลนของพื้นที่ลุ่มน้ำ ซึ่งเป็นประโยชน์ในการวางแผนการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำหลักอย่างเป็นภาพรวม

การบริหารจัดการน้ำในระดับชุมชน โดยทำการแยกพื้นที่ลุ่มน้ำย่อยที่มีอิทธิพลในพื้นที่หมู่บ้านหรือตำบลนั้น จะทำให้ชุมชนสามารถวางแผนการพัฒนาแหล่งน้ำที่ตอบสนองและแก้ไขปัญหาของชุมชนได้อย่างทั่วถึง การวางแผนด้านงบประมาณขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจะมีเป้าหมายชัดเจนในการพัฒนาอย่างเป็นระบบมากขึ้น โดยใช้ข้อมูลเชิงพื้นที่ของแหล่งน้ำสาขาย่อย องค์ความรู้และการมีส่วนร่วมของชุมชน เป็นฐานในการพิจารณาวางแผนพัฒนาทรัพยากรน้ำ

ไม่เพียงแต่การจัดการน้ำในเขตพื้นที่ของตำบลหนองแจ้งใหญ่อย่างเดียว ชุมชนยังจำเป็นต้องมีระบบการจัดการน้ำทั้งอำเภอบัวใหญ่ เพื่อให้การแก้ปัญหาได้อย่างยั่งยืน ดังนั้นแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำอำเภอบัวใหญ่ เป็นการรวบรวมแผนพัฒนาทรัพยากรน้ำในระดับแหล่งน้ำของชุมชนตามภารกิจ และแผนพัฒนาทรัพยากรน้ำในระดับท้องถิ่นที่ได้จากการรวบรวมโครงการจากความต้องการของชุมชน โดยนำมาวิเคราะห์สมดุลน้ำและศักยภาพของโครงการพร้อมทั้งการจัดลำดับหรือเรียงความสำคัญของโครงการที่ผ่านการพิจารณาศักยภาพ  ซึ่งใช้เกณฑ์คือ ความเหมาะสมของที่ตั้ง ความครบถ้วนชัดเจนของข้อมูล จำนวนครัวเรือนที่ได้รับประโยชน์ความสอดคล้องกับเป้าหมายของท้องถิ่นและความซ้ำซ้อนในการใช้ประโยชน์โครงการในพื้นที่

แผนโครงการในระดับลุ่มน้ำตามภารกิจ ส่วนใหญ่เป็นแผนโครงการที่ตอบสนองความต้องการของชุมชนในเขตพื้นที่ชลประทาน เป็นโครงการขนาดกลาง รวมถึงเป็นโครงการร่วมกันระหว่างชุมชน ทั้งนี้พื้นที่ที่อยู่นอกเขตพื้นที่ชลประทานที่ไม่ได้รับประโยชน์จากโครงการระดับแหล่งน้ำ ยังต้องอาศัยแผนโครงการขนาดเล็กที่ใช้บรรเทาแก้ไขปัญหาระดับหมู่บ้านหรือตำบล มาใช้แก้ปัญหาทรัพยากรน้ำของชุมชน โดยโครงการที่ท้องถิ่นเสนอมาแบ่งเป็นโครงการก่อสร้างและโครงการปรับปรุง โดยแผนโครงการก่อสร้างจะแยกประเภทเป็น อ่างเก็บน้ำ ฝายน้ำล้น สระเก็บน้ำ บ่อบาดาล บ่อน้ำตื้น ประปาและอื่นๆ ส่วนโครงการปรับปรุงจะแยกเป็นประเภท ฟื้นฟู ขุดลอก ป้องกันการกัดเซาะ และป้องกันน้ำท่วม