เรียบเรียงโดย สภาองค์กรชุมชนตำบลแคนดง อำเภอแคนดง จังหวัดบุรีรัมย์
เมืองต้นแคน เป็นประโยคแรกของของคำขวัญ อำเภอแคนดง บ้านแคนดงเดิมเป็นหมู่บ้านเล็กๆขึ้นกับตำบลดงพลอง อยู่ในเขตการปกครองของอำเภอสตึก ผู้รู้และผู้ใหญ่ของแคนดงหลายคนได้ให้ข้อสังเกตตรงกันว่าแคนดงก็คือป่าทึบที่ปกคลุมไปด้วยพันธ์ไม้นานาชนิดและมีไม้ตะเคียนปนอยู่มาก “ตะเคียน” เป็นต้นไม้เก่าแก่ปกคลุมอาณาบริเวณนี้อย่างหนาแน่นจนเป็นป่าทึบ ก่อนที่จะมีผู้คนอพยพมาตั้งถิ่นฐานบ้านเรือน
“ไม้ตะเคียน” ชาวไทยอิสาณเรียกไม้ชนิดนี้ว่า “ไม้แคน” ก็เป็นไม้อีกประเภทหนึ่งที่มีอยู่ในอาณาบริเวณนี้ มีสภาพเป็นป่าทึบที่ชาวบ้านเรียกว่า “ดงสตึก” มีสัตว์ป่าอาศัยอยู่อย่างชุกชุม คำว่า แคน ยังเป็นชื่อเรียกไม้ตะเคียนของชาวกะเหรี่ยงทางภาคเหนือของไทย และไม้ชนิดนี้ก็มีคนเรียกชื่อแตกต่างกัน เช่น จูเค้ โชโก จะเคียน ไพร เป็นต้น จากความเป็นมาดังกล่าว จึงพอสรุปได้ว่า การตั้งชื่อบ้านแคนดงได้จากบริเวณที่ตั้งหมู่บ้าน เคยเป็นป่าไม้ตะเคียนหรือไม้แคนนั่นเอง
ไม้ตะเคียนเป็นไม้ที่มีถิ่นกำเนิดในป่าดิบชื้นและดิบแล้งทางภาคเหนือและอิสาณของไทย “บ้านแคนดง” ตั้งชื่อตามต้นไม้ที่เป็นสิ่งแวดล้อมของหมู่บ้าน คำว่า “แคน” มาจากชื่อต้น “ตะเคียน” และคำว่า “ดง” หมายถึง บริเวณที่เป็นป่าทึบที่ปกคลุมด้วยไม้นานาชนิดและนับว่าเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์
ปัจจุบันตำบลแคนดงมีทั้งหมด 18 หมู่บ้าน พื้นที่รวม 53,123 ไร่ จำนวนครัวเรือน 18,555 ครัวเรือน จำนวนประชากรรวม 31,155 คน ชาย 15,950 คน หญิง 15,205 คน อาชีพส่วนใหญ่ในพื้นที่ เกษตรกรรม อาชีพรองลงมา ค้าขาย ประเพณี วัฒนธรรมในพื้นที่ ฮีตสิบสองคองสิบ
ลักษณะภูมิศาสตร์ของพื้นที่เป็นที่ราบสูง พื้นที่ทางด้านทิศตะวันออกไปทิศตะวันตกเป็นลูกคลื่นลอนสลับกับลูกคลื่นลอนลึก บางแห่งมีลูกคลื่นลอนลาดด้วย พื้นที่ของตำบลแคนดงจึงมีลักษณะเป็นที่ลุ่มสลับกับที่ดอนและบางแห่งก็อาจจะเป็นที่ราบ ส่วนทางด้านทิศเหนือติดกับลำน้ำมูลเป็นที่ราบลุ่มเหมาะสำหรับการทำนา
จากข้อมูลในแบบสำรวจและการจัดกิจกรรมประชุมเพื่อจัดทำแผนในระดับตำบล พบประเด็นปัญหาและสาเหตุของปัญหาของการจัดการน้ำเพื่อบริโภค ดังนี้ เมื่อกรมทรัพยากรน้ำมาเจาะบาดาลให้กับชุมชน เมื่อเสร็จแล้วก็ปล่อยประละเลย ไม่ได้มองถึงคุณภาพของระบบประปา ทำให้ไม่สามารถใช้น้ำได้ โดยการนำน้ำจากใต้ดิน หรือแหล่งผลิตน้ำผิวดินมาผลิตให้เป็นน้ำสะอาด ตามหลักวิชาการ และวิธีการอันเหมาะสม เพื่อใช้ในการบริโภค และอุปโภค
ต่อมาได้ไปขอความร่วมมือจากสหกรณ์จังหวัดให้มาช่วยแก้ไขปัญหาเรื่องน้ำ โดยเรียกพี่น้องมาร่วมรับฟังและหาแนวทางการแก้ไขปัญหาร่วมกัน
และเพื่อให้เป็นนโยบายสำคัญของหลายรัฐบาลในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ที่ได้ทุ่มเทงบประมาณ ในการจัดหาน้ำสะอาดไว้ดื่มสูงมาก ทั้งในเรื่องระบบประปาหมู่บ้าน และภาชนะรองน้ำฝน ทำให้ทุกภาคมีหมู่บ้านที่มีน้ำสะอาดดื่ม เพียงพอตลอดปีเพิ่มสูงขึ้น
ส่วนรูปแบบการจัดหาน้ำสะอาดเพื่ออุปโภคและบริโรคในตำบลแคนดง โดยระบบประปาหมู่บ้าน รูปแบบต่างๆ ของการจัดหาน้ำสะอาด เพื่อการบริโภค และอุปโภค ในกิจกรรมหลักๆ ได้แก่ 1. การจัดสร้างภาชนะเก็บกักน้ำฝน 2. บ่อน้ำตื้น 3. บ่อบาดาล 4. ระบบประปาหมู่บ้าน
การเน้นการมีส่วนร่วมของชุมชน และคำนึงถึงคุณภาพของน้ำเป็นประการสำคัญ ตั้งแต่ปี พ.ศ.2545 เป็นต้นมา จนถึงขณะนี้ ซึ่งประสบผลสำเร็จเป็นอย่างดี ซึ่งมีจุดมุ่งหมายให้ประชาชนมีการรวมกลุ่ม ผู้ใช้น้ำ และตั้งคณะกรรมการของกลุ่มผู้ใช้น้ำขึ้น บริหารกิจการและบำรุงรักษาระบบประปาชนบทในหมู่บ้าน ของตนเองเป็นสำคัญเช่นเดียวกัน
ปัญหาน้ำดื่มและน้ำประปาที่พบ คือ ปัจจุบันชาวบ้านจะใช้น้ำจากน้ำบ่อขุดและน้ำประปา
เป็นหลัก แต่ปัจจุบันน้ำบ่อก็เริ่มจะแห้งลง และน้ำประปาก็ไม่สะอาดเป็นหินปูน โดยเฉพาะประปาภูเขา ในช่วงฤดูฝนน้ำจะขุ่นไม่สามารถนำน้ำมาใช้ได้ จึงต้องซื้อน้ำมาดื่ม อีกทั้งน้ำมีปริมาณสนิมเหล็กและฟลูออไรด์เกินมาตรฐานในหลายพื้นที่ ปริมาณน้ำประปาไม่พอใช้น้ำบ่อเป็นมลพิษจากสารเคมีน้ำในลำคลองไม่ค่อยสะอาด เพราะชาวบ้านที่อยู่ต้นน้ำทำการเลี้ยงสัตว์น้ำที่ไหลลงมากลางน้ำและท้ายน้ำจึงไม่สะอาด ปนเปื้อนสารพิษ สารเคมี ต้องใช้เครื่องกรองแต่ก็ไม่สามารถกรองน้ำสะอาดเท่าที่ควร แท็งก์ประปาเสียบ่อยเพราะหินปูนเกาะ ท่อประปาเป็นท่อเหล็กที่เป็นสนิมเพราะผ่านการใช้งานมาเป็นเวลานานและไม่ได้รับการปรับปรุง
การที่น้ำไม่สะอาดและเป็นตะกอนส่งผลให้ชาวบ้านที่ดื่มกินเกิดเป็นโรคนิ่วและปัญหาสุขภาพตามมา ส่งผลให้ปริมาณน้ำธรรมชาติที่จะซึมลงสู่ผิวดินลดลง ความเข้มข้นของสารหนูในน้ำบ่อ ที่ครอบครัวนี้ใช้อุปโภคบริโภค เมื่อมีการทดสอบในน้ำบ่อ และน้ำตามธรรมชาติ ทำให้ไม่สามารถบริโภคได้เลย
น้ำมีความสำคัญในการดำรงชีวิต ดังนั้นชาวบ้านจึงมีความต้องการน้ำดื่มที่สะอาด ปลอดภัย จากการปนเปื้อนของสิ่งปฏิกูล ซึ่งจะต้องหาซื้อตามร้านค้าที่มีราคาแพง ดังนั้นชาวบ้านที่มีรายได้น้อยจึงไม่สามารถซื้อน้ำดื่มที่สะอาดบริโภคได้ ต้องบริโภคน้ำดื่มที่หาได้จากชุมชน หรือน้ำฝนที่รองเก็บไว้ดื่มในครัวเรือน ซึ่งบางปีก็มีปริมาณไม่มากพอกับความต้องการ ดังนั้น เพื่อเป็นการช่วยแบ่งเบาภาระของชาวบ้านตำบลแคนดง ชาวบ้านจึงได้ร่วมกันจัดตั้งโรงน้ำดื่มขึ้น เพื่อให้มีน้ำบริโภคที่อย่างเพียงพอกับความต้องการ
การทำแผนชุมชนได้มีการสำรวจข้อมูลภาพรวมของตำบล โดยเฉพาะการสำรวจ รายได้ รายจ่าย และหนี้สินตลอดทั้งปี ของคนทั้งตำบล โดยให้แต่ละครัวเรือนสำรวจข้อมูลตนเอง เมื่อการสำรวจเสร็จสิ้นได้มานำเสนอต่อที่ประชุมและวิเคราะห์ร่วมกัน พบว่า รายได้ของคนในตำบล รวมแล้วประมาณ 20 ล้านต่อปี หนี้สินทั้งในและนอกระบบ ประมาณ 50 ล้าน เป็นข้อมูลที่สามารถสะท้อนให้เห็นสถานะทางด้านด้านการเงิน ทำให้เห็นว่าขณะนี้ชุมชน ชุมชนมีรายรับน้อยกว่ารายจ่ายมีปัญหาหนี้สิน
ดังนั้น จากสะสมประสบการณ์อันยาวนานนับสิบปี เช่น กลุ่ม อสม. กับการเคลื่อนงานพัฒนาชุมชน การทำแผนแม่บทชุมชนที่ทำให้เกิดการทำกิจกรรมร่วมกันในตำบล เช่น การพัฒนาอาชีพ และมีการสร้างผลิตภัณฑ์ชุมชนทุกหมู่บ้าน ส่วนกิจกรรมงานพัฒนาหมู่บ้านโนนสมบูรณ์ จึงได้มานั่งคุยกันถึงการที่จะลดรายจ่าย เพิ่มรายได้ในชุมชน และคนในชุมชนต่างมีความเห็นตรงกันว่าชุมชนควรตั้งโรงงานผลิตน้ำดื่ม เพราะเห็นว่าทุกหลังคาเรือนต้องซื้อน้ำกิน
จากนั้นจึงได้จัดตั้งคณะกรรมการขึ้น 12 คน เพื่อเป็นตัวหลักในการบริหารการจัดการ การดำเนินงานของโครงการแก้ไขปัญหาความยากจนตำบลได้ผลอย่างเป็นรูปธรรม การจัดทำการประชุมประชาคมหมู่บ้าน ประชุมคณะทำงานในการผลิตน้ำดื่ม จัดแบ่งหน้าที่ของคณะทำงานอย่างชัดเจน เช่น ฝ่ายจัดหาวัสดุอุปกรณ์ในการบรรจุน้ำดื่มและรถบรรทุก ฝ่ายบัญชี การเงิน ฯลฯ จนเกิดการรับฟังและยอมรับกันมากขึ้น
เมื่อได้คณะกรรมการจึงชักชวนกันออกไปศึกษาดูงานจากพื้นที่ต่างๆ จนเกิดความเข้าใจและขั้นตอนการผลิตน้ำดื่ม จึงได้ทำโครงการเสนองบประมาณจากสหกรณ์จังหวัด ให้เข้ามาสนับสนุนงบประมาณในการสร้างอาคาร เงินทุนแก่กลุ่มฯ นอกจากนั้นพร้อมอุปกรณ์ งบประมาณ โดยลงทุนไปเริ่มแรก 200,000 บาท และขายหุ้นให้กับชาวบ้านหุ้นละ 50 บาท จาก 350 ครัวเรือน จึงเริ่มผลิตน้ำดื่ม โดยใช้ชื่อว่า “น้ำดื่มตรา ทิพย์สมบูรณ์” หลังจากที่สนับสนุนให้แต่ละหมู่บ้านมีการดำเนินกิจกรรมแล้ว คณะท้องถิ่น ท้องที่ จะใช้เวทีประชุมสัญจรประจำเดือนในการติดตามความคืบหน้าของการดำเนินกิจกรรมของแต่ละหมู่บ้าน
ส่วนรูปแบบหรือวิธีการดำเนินกิจกรรม เป็นการผลิตน้ำบรรจุขวดจำหน่ายในพื้นที่ และพื้นที่ใกล้เคียงในราคาถูกกว่าท้องตลาด การกำหนดราคาเช่นนี้ก็เพราะต้องการให้ผู้ประกอบธุรกิจผลิตน้ำดื่ม และการให้ความรู้ ต้องศึกษาหาความรู้ด้านการตรวจวัดคุณภาพน้ำ การรักษาคุณภาพน้ำ โดยอาศัยกระบวนการฝึกอบรม และการศึกษาดูงาน
ด้านระบบบัญชี ควรมีการคำนวณต้นทุนผลผลิตต่อหน่วย และการจัดทำระบบบัญชีที่ง่ายต่อการบันทึก เช่น การออกแบบโปรแกรมสำเร็จรูปเพื่อการบริหารกิจการน้ำดื่มชุมชน ซึ่งสามารถข้อความร่วมมือได้จากสำนักงานตรวจบัญชีสหกรณ์
ด้านการบริหารจัดการ ควรมีแผนงานขยายกิจกาจให้ชัดเจน ซึ่งควรจะครอบคลุมทั้งแผนการผลิต แผนการพัฒนาคุณภาพ แผนการตลาด
ด้านอุปกรณ์ ควรมีการจัดหาอุปกรณ์ทำความสะอาด อุปกรณ์อบฆ่าเชื้อ ซึ่งอาจจะใช้วิธีระดมทุนจากสมาชิก หรือการขอรับการสนับสนุนจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
สำหรับการผลิตน้ำประปาที่ผ่านการกรองฆ่าเชื้อเบื้องต้นมาแล้วระดับหนึ่ง มาผ่านกระบวนการกรองและฆ่าเชื้อที่มีคุณภาพอีก 3 ขั้นตอน โดยเราใส่ใจควบคุมทุกขั้นตอนการผลิตให้ได้มาตรฐาน เพื่อให้มั่นใจว่าใส สะอาด ได้คุณภาพอย่างแท้จริง
ขั้นตอนแรก น้ำกรองด้วยระบบกรองหลายตัวกรอง เพื่อกรองตะกอน สนิมเหล็ก กลิ่น สี หินปูน สิ่งปนเปื้อนต่างๆ และปรับสภาพน้ำให้เป็นน้ำอ่อน
ขั้นตอนที่สอง น้ำกรองผ่านเยื่อเมมเบรน น้ำที่ผ่านกระบวนการผลิต เป็นระบบการผลิตน้ำบริสุทธิ์ที่ดีที่สุดระบบหนึ่ง ดังนั้นจะพบได้ว่าน้ำที่ผ่านกระบวนการกรองดังกล่าวเมื่อนำน้ำไปต้มจะไม่เกิดคราบตะกรัน ซึ่งนั้นเป็นผลมาจากการที่ระบบกรองน้ำ จะแยกโมเลกุลของน้ำ ออกจากสารละลายต่างๆ ที่เจือปนอยู่ในน้ำ จึงทำให้มั่นใจได้ว่าน้ำที่ผ่านกระบวนการกรอง เป็นน้ำที่สะอาดบริสุทธิ์ปราศจากโลหะหนัก สารตะกั่ว สารหนู สารปรอท ปุ๋ยเคมี ยาฆ่าแมลง เชื้อไวรัส แบคทีเรีย และสารก่อมะเร็งที่เป็นอันตรายต่อร่างกาย
ขั้นตอนที่สาม เป็นกระบวนการฆ่าเชื้อโรคที่อาจตกค้างด้วยรังสีอัลตร้าไวโอเลต (UV) โดยน้ำจะถูกส่งผ่านหลอดฉายรังสี UV เพื่อฆ่าเชื้อ ก่อนเข้าสู่การบรรจุลงขวด
อย่างไรก็ตาม น้ำดื่มตราทิพย์สมบูรณ์ แม้จะผลิตโดยชุมชน เพื่อชุมชน มีระบบการล้างและบรรจุขวดที่มีคุณภาพ โดยบรรจุน้ำดื่มในขวดที่ได้รับมาตรฐาน ปราศจากสารพิษและไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม ก่อนการบรรจุเราจะทำการล้างขวดด้วยน้ำที่ผ่านการกรองแล้วจนสะอาด และส่งต่อมาบรรจุโดยมีการควบคุมการผลิตอย่างใกล้ชิด เพื่อให้น้ำดื่มสะอาดทุกขั้นตอนที่บรรจุ เพื่อให้ได้มาซึ่งความมั่นใจ ความใสสะอาดจนถึงมือผู้บริโภค
จากผลการดำเนินโครงการที่ผ่านมาชาวบ้านได้ซื้อน้ำดื่มที่มีราคาถูกและทุกคนเป็นหุ้นส่วน ทำให้ประหยัดรายจ่ายในครัวเรือน และจากการผลิตน้ำดื่มทำให้เกิดรายรับ รายจ่ายขึ้น ซึ่งทางบ้านโนนสมบูรณ์มีรายได้จากการผลิตน้ำดื่ม ประมาณเดือนละ 100,000 บาท กำลังผลิตได้วันล่ะ 10,000 ลิตร และทางหมู่บ้านได้มีการจ้างแรงงานจากหมู่บ้านของเราเอง โดยจะจ้างเป็นชั่วโมงๆ ละ 20 บาท ทำให้มีรายได้ประมาณ 3,000บาท/เดือน อีกทั้งเงินทองไม่รั่วไหลออกจากพื้นที่ และเมื่อถึงสิ้นปียังได้เงินปันผลจากการลงหุ้น และนำกำไรที่เหลือแบ่งเข้ากองทุน เพื่อนำไปจัดเป็นสวัสดิการให้กับสมาชิกต่อไป
อย่างไรก็ตามการผลิตน้ำดื่มยังไม่เพียงพอต่อความต้องการของชุมชน จึงได้ชวนหมู่บ้านใกล้เรือนเคียงในตำบลเข้ามาเป็นสมาชิกในการระดมหุ้นเพื่อให้มีงบประมาณที่เพียงพอต่อการผลิต โดยเบื้องต้นจะซื้อเครื่องกรองผลิตน้ำเพิ่มขึ้น เพราะความต้องการของน้ำยังมีอีกมาก อีกทั้งบรรจุภัณฑ์ เช่น ขวดน้ำ แบบใหญ่ แบบขวดใส ขวดขุ่น ยังไม่พอต่อการบรรจุน้ำ จึงจำเป็นต้องเพิ่มปริมาณให้มากขึ้นกว่าที่เป็นอยู่นี้
ภาพรวมของผู้บริโภคน้ำดื่มในตำบลโนนสมบูรณ์ จากปัจจัยของพฤติกรรมผู้บริโภคหันมาใส่ใจสุขภาพมากขึ้น การหันมาบริโภคน้ำดื่มบรรจุขวดมากขึ้น รวมถึงผู้บริโภคใส่ใจและเชื่อมั่นเกี่ยวกับความปลอดภัยมากขึ้น ส่งผลให้ตลาดน้ำดื่มมีการขยายตัวสูงขึ้น
การมีโรงงานน้ำดื่มในชุมชนและเป็นของชุมชน ทำให้ชาวบ้านมีงานทำ เป็นการสร้างโอกาสให้ชาวบ้านที่ว่างงานให้มีงานทำ หรือต้องการหารายได้พิเศษเพิ่มเติม เป็นการทำให้ครอบครัวมีรายได้อีกทาง อีกทั้งคนในชุมชนยังได้เข้ามามีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็น และยังได้ดื่มน้ำที่สะอาด คุณภาพดี ราคาถูก บริการส่งถึงบ้าน ประหยัดทั้งเวลาและค่าใช้จ่าย
ทุกวันนี้ชาวชุมชนตำบลโนนสมบูรณ์ลืมตาอ้าปากได้ การร่วมกันออกความคิดเห็นและลงมือปฏิบัติร่วมกันเป็นความเติบโตทางความคิดอีกมิติหนึ่งของชาวบ้าน การที่ชาวบ้านแก้ไขปัญหาด้วยตัวเองและมีหน่วยงานท้องถิ่นคอยสนับสนุน กลายเป็นอีกหนึ่งแนวทางในการแก้ไขปัญหาความยากจนอย่างครบวงจร
