เรียบเรียงโดย สภาองค์กรชุมชนตำบลโคกกลาง
อำเภอลำปลายมาศ จังหวัดบุรีรัมย์
การแก้ไขปัญหาหนี้ของครอบครัวชุมชนที่ตำบลโคกกลาง อำเภอลำปลายมาศ จังหวัดบุรีรัมย์ ผ่านกระบวนการลองผิดลองถูกปรับเปลี่ยนให้เข้ากับสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงของบริบทชุมชน ซึ่งมีกระบวนการแบ่งออกเป็นสามกระบวนการหลักๆ ได้แก่ กระบวนการที่หนึ่ง คือการเน้นการพัฒนาทุนคน กระบวนการที่สอง คือ เพิ่มพูนแรงจูงใจแก่สมาชิก และกระบวนการที่สามคือ จัดระบบการบริหารจัดการองค์กร
ซึ่งทั้งสามกระบวนการสามารถแยกรายละเอียดได้ดังนี้
กระบวนการที่หนึ่ง คือ การเน้นการพัฒนาทุนคน หมายความว่าให้ความสำคัญกับทุนคน โดยเริ่มต้นกระบวนการจากผู้นำผู้ริเริ่มกระบวนการก่อเกิดการแสวงหาความรู้จากแหล่งเรียนรู้อื่นๆ ด้วยวิธีการศึกษาเรียนรู้ด้วยตนเอง หลังจากนั้นเข้าสู่กระบวนการสร้างความรู้ความเข้าใจแก่สมาชิกในหมู่บ้าน ซึ่งมีวิธีการได้แก่ กระบวนการศึกษาข้อมูลชุมชน โดยเฉพาะข้อมูลเรื่องหนี้สิน ดังนี้
หนึ่ง ผู้นำเป็นตัวแบบและสร้างภาพลักษณ์ความเป็นผู้นำที่ดีให้สมาชิกเกิดการยอมรับ
สอง สร้างกระบวนการเรียนรู้นอกสถานที่ วิธีการศึกษาดูงาน โดยผู้นำควรมีความคิดว่า “พูดให้ฟัง พาให้ไปดู เห็นกับตา และได้ยินกับหู” จะช่วยกระตุ้นให้ชาวบ้านเกิดการเรียนรู้ การปรับเปลี่ยนวิธีคิด มีความรู้ความเข้าใจมากขึ้น
สาม กระบวนการสรรหาและคัดเลือกผู้นำที่มีจิตสาธารณะ หรือไม่ก็เป็นผู้นำที่ได้รับการยอมรับ ความไว้เนื้อเชื่อใจจากชาวบ้าน อันได้แก่ ผู้นำแบบทางการ ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน และผู้นำตามธรรมชาติ
สี่ ศึกษาข้อมูลชุมชน บัญชีครอบครัว หมูบ้าน และตำบล โดยใช้กระบวนการแผนชุมชน เพื่อแจกแจงปัญหาหนี้สิน “คนเป็นหนี้ แหล่งกู้ หนี้เพื่ออะไร จำนวนเงินกู้”
ห้า การประชุม เพื่อนำไปสู่การตัดสินใจแก้ปัญหาร่วมกันภายใต้ข้อมูลแผนชุมชน เช่น การออม
หก กระบวนการสร้างคนให้มีวินัยในการออม โดยใช้เงินเป็นเครื่องมือให้สมาชิกรู้จักการออม วิธีการคือ “ให้เอารายจ่าย มาเป็นรายได้” หมายถึงการลดค่าใช้จ่ายแล้วให้เหลือออม อย่างน้อยให้เริ่มต้นการฝึกก่อนวันละ 1 บาท หรือตามความสะดวกและเหมาะสมของสถานะทางการเงินในครอบครัว
กระบวนการที่สอง คือ การเพิ่มพูนแรงจูงใจแก่สมาชิก การโน้มน้าวให้เกิดการเข้าร่วมเป็นสมาชิกกลุ่ม เช่น วิธีการใช้การจัดสวัสดิการเป็นเครื่องมือ เริ่มต้นด้วยวิธีการจัดสวัสดิการแก่ผู้เสียชีวิต ต่อมาการจัดสวัสดิการเมื่อยามเจ็บป่วย เป็นหัวใจสำคัญในการชักจูงหรือโน้มน้าวให้คนในเกิดความสนใจและมีแรงจูงใจในการเข้าร่วมสมาชิก
กระบวนการที่สาม คือ การจัดระบบการบริหารจัดการที่ดี เพื่อปฏิบัติแก้หนี้ ดังนี้
ข้อแรก กระบวนการตัดสินใจร่วมกันที่จะเลือกในการจัดกิจกรรมร่วมกันอย่างไร ตัวอย่างเช่น การปรับเปลี่ยนการบริหารจัดการเงินภายในครอบครัว แผนชีวิตครอบครัว นำรายจ่ายประจำมาเป็นรายได้ นำการแก้หนี้นอกระบบมาเป็นหนี้ในระบบชุมชนด้วยวิธีการการทำหนี้ใหญ่ให้เล็กลง พร้อมทั้งขยับฐานเงินออมจากน้อยไปมาก เพื่อรองรับปัญหาหนี้สิน ลดต้นทุนการผลิต/เพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์
ข้อที่สอง ขั้นดำเนินการ ที่ตำบลโคกกลางจะมีการจัดกระบวนการกลุ่มองค์กร มีการกำหนดกฎระเบียบ ข้อตกลงร่วมกัน หรือการกำหนดโครงสร้างการบริหารจัดการ และการแบ่งบทบาทหน้าที่ของคณะกรรมการ ยกตัวอย่างเช่น การแบ่งเป็น 4 ฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายควบคุมหรือฝ่ายอำนวยการ ฝ่ายการส่งเสริมเผยแพร่กิจกรรมกลุ่ม ฝ่ายตรวจสอบ (ระบบบัญชี คุณสมบัติสมาชิก) และฝ่ายสินเชื่อและการให้กู้
ข้อที่สาม นำรายจ่ายประจำมาเป็นรายได้ โดยวิธีการส่งเสริมการออมรายเดือนหรือมีการจัดแบ่งทำเป็นรายวันหรือการแบ่งช่วง มีการจัดแบ่งวันทำการเป็นรายเดือนตามความเหมาะสม เพื่อจัดการกับการระบบการบริการให้มีความสะดวก และมีการปล่อยกู้ให้ผู้เดือดร้อน
ข้อที่สี่ การจัดการแก้หนี้นอกระบบมาเป็นหนี้ในระบบชุมชนด้วยวิธีการการทำหนี้ใหญ่ให้เล็กลง โดยมีวิธีการส่งเสริมไม่ให้สมาชิกเป็นหนี้เกินตัว หมายความว่าสมาชิกผู้กู้สามารถกู้ได้ไม่เกินเงินออมที่มีอยู่ และระบบเงินฝากเพื่อนบ้านค้ำประกัน และจัดระบบการส่งคืนหนี้แบบผ่อนส่ง หรือ”กระบวนการทำหนี้ใหญ่ให้กลายเป็นหนี้เล็ก” เพื่อลดภาระการชำระคืนรายปีของชาวบ้าน และทำให้ชาวบ้านมีเงินหมุนเวียนมากขึ้น
ข้อที่ห้า ส่งเสริมสนับสนุนการรวมกลุ่ม/ชุมชน ในการดำเนินกิจกรรมเพื่อการแก้ปัญหา เพิ่มรายได้ลดรายจ่าย เช่น การลดปัจจัยการผลิต การเพิ่มพูนมูลค่าผลผลิต การส่งเสริมการออมเพิ่ม ร้านค้าชุมชน
ข้อที่หก ส่งเสริมให้รู้จักการจัดการตนเอง การปรับเปลี่ยนการบริหารจัดการเงินภายในครอบครัว แผนชีวิตครอบครัว เช่น การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตการลดใช้จ่ายสินค้าฟุ่มเฟือย การปลูกพืช ผัก การใช้ชีวิตแบบพอประมาณ จะทำให้ทรัพยากรในชุมชนเกิดความสมดุล
ข้อที่เจ็ด การเชื่อมโยงทุนภายในกลุ่มต่างๆ ทั้งที่เป็นทุนเงิน ทุนทางสังคม ทุนภูมิปัญญา ทุนทรัพยากร จากกลุ่มทุนต่างๆ ภายในชุมชน โดยเริ่มต้นจากการเชื่อมโยงทุนคน วิธีการเชื่อมร้อยด้วยความศรัทธา จิตใจ วิธีคิด ส่วนทุนเงินเป็นเพียงเครื่องมือในการขับเคลื่อนให้เกิดการเชื่อมโยงในการทำงานเพื่อแก้ไขปัญหาแก่คนในชุมชน
จากกระบวนการเชื่อมโยงทุนเพื่อการแก้ไขหนี้สินครอบครัวและชุมชน ผลที่เกิดขึ้นนั้นไม่เพียงแต่เป็นผลโดยตรงที่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ของการเชื่อมโยงเพื่อการแก้ไขหนี้สิน แต่เชื่อมโยงกับการพัฒนาทุนคนหรือการสร้างคนให้เกิดระบบคิด การมีวินัยในคนเอง การพัฒนาศักยภาพคนกับเข้าสู่กระบวนการความเป็นผู้นำ เกิดกระบวนการเรียนรู้เพื่อเป็นการพัฒนาทุนทางปัญญา การฟื้นฟูทุนทางสังคม คนในชุมชนมีความเอื้อเฟื้อช่วยเหลือซึ่งกันและกัน จนนำไปสู่การเชื่อมโยงทุนต่างๆ จากหลากหลายกลุ่มในชุมชน
ทั้งนี้เห็นว่าชุมชนเกิดการรู้จักปรับตัวและสร้างภูมิคุ้มกันต่อการความเลื่อนไหลทางสังคมที่ดี เพื่อสร้างชุมชนเข้มแข็งสามารถพึ่งตนเองได้อย่างยั่งยืน
